Chương 16: Mối nối tháo được
Quyển I — Bảy ngả nước
Cố Kính kê một tấm đồng dài cạnh hốc bờ sụt, đặt tay lên hai đầu để An nhìn độ cong. Nếu gác qua nền yếu, nó có thể giữ đường chỉ khỏi võng xuống đất ướt. An đứng trên lối ván đã làm hôm qua, đối tấm với những dấu Vân ghi. Lần này anh tới sau bữa sáng và một đêm không thức; tai trái vẫn lặng, còn các con số không tuột khỏi đầu khi người khác đọc tới cuối.
Hốc nhỏ hơn hình anh đã tưởng từ giường. Chính điều ấy làm anh muốn xuống xem ngay, nhưng đất mép còn rời. Miên chỉ chỗ đặt chân đã được thử, đi trước một đoạn để anh đứng không đè lên mặt bờ rỗng. Cô không nhắc vì anh hôm qua mệt, chỉ vì ai bước lên cũng làm nó sụt thêm. Vân mang hai que đánh dấu, đặt lại ở chỗ hiện trường thay vì chỉ đưa bản giấy cho người lớn.
An xin Cố Kính gác thử tấm khi chưa nhận lực. Mép bên này nằm chắc, mép kia lún xuống. Tấm thẳng nối hai nền không chịu giống nhau, mỗi người đi ngang lại kéo một đầu khác. Cố đề nghị thêm chân kê. Vân hỏi nếu sau này đất tiếp tục lún và phải rút một chân thì tấm cả đường có phải tháo không. Ông đáp có, sửa nền không được giữ dòng chạy qua.
— Vậy lần nào bồn nghẹt cũng phải dừng cả tuyến à? — Vân hỏi.
Cố Kính nhìn mẫu hai mảnh cậu ôm. Ông đã thấy những mối tháo vội làm đầu trả bật, không muốn dùng chắp đoạn vì người mới học thấy tiện. Vân chưa chứng được mẫu của mình giữ ra sao, đứng im chịu lời nhắc. An không nói ai đúng. Anh nhờ họ đem cả tấm và mẫu lên đất khô, thử cùng một chỗ kê lệch. Nếu ở đó đã không tháo được, khỏi đem câu cãi xuống bờ ướt.
Miên ở lại đo giếng cùng ông Bửu. An nhận một bản mốc và thời gian cần trả vật liệu mẫu về, không kéo cô đi làm người phân xử ở bàn. Cố cùng Vân khiêng tấm đồng. Hai người cao thấp khác nhau, quai lệch làm tấm nghiêng. Ông định đỡ hết, vai nhói khiến ông dừng. Vân kê lại đòn, xin ông chỉ cách buộc để phần nặng chia được thật, không chia bằng lời bảo cứ để tôi.
Trên bàn nhà họp, họ đặt ba miếng gỗ, một miếng có thể rút ra để giả chỗ đất lún. Cố gác tấm dài, Vân đặt ba mảnh nhỏ có khe. An buộc chỉ thường cho hai cách, chưa dùng linh sa. Rút miếng gỗ giữa, tấm dài chỉ cong một ít nhưng nhấc cả hai đầu. Các mảnh nhỏ nằm được theo nền, một khe hở ra đủ cho chỉ tuột. Không cách nào đã đạt chỉ vì được người làm ra bênh.
Vân lấy mũi khâu trên mảnh áo bà Từ dạy, chừa một bụng chỉ dưới mỗi khe. Cố chỉ chỗ bụng sẽ dính nước, kéo lực xuống nền. Cậu gắn miếng kê cao hơn, lại làm đoạn bên cạnh căng. An để cậu thử đến khi chính tay tìm thấy chỗ vướng, rồi đổi cả bàn sang cạnh cửa cho ánh sáng tới đúng rãnh. Anh cần nhìn lỗ chứ không chỉ nghe tiếng cậu bảo đã xong.
Cố cầm một mảnh nhỏ, khoan lỗ ở phía trong để chỉ chạy thành hai đường cạnh nhau. Đường vào sẽ được giữ riêng, đường trả không bị tháo cùng chốt. Vân xoay mảnh, đề nghị chốt rút ngang về bờ khô, không kéo thẳng lên nơi người đứng dễ hứng lực. Ông thử kéo, chốt vướng mép lỗ. Cậu đánh dấu đúng chỗ, không giũa hết cho rộng vì lỗ rộng sẽ làm mảnh trượt cả lúc chưa muốn tháo.
Họ làm một rãnh ngắn trên miếng gỗ giữ, cho chốt đi đúng chiều. Rút được một mảnh mà đường trả thử vẫn nằm trên hai miếng còn lại. An đổi góc kê, mẫu vướng lần nữa; Cố đòi thử ở mức lệch xấu nhất họ đã thấy ngoài bờ. Vân sửa bụng chỉ chứ không sửa con số lệch. Tới khi ba lượt cùng rút được, cả hai người đã thôi nhìn An chờ một lời chọn bên.
Lúc dùng linh sa ở mức thấp, họ kê một bể nhỏ làm đường trả và chờ Miên về đối giấy. An giữ tay trên mặt gỗ, nhờ cô báo cả điều không hiện, không chỉ điều mẫu đã làm được. Đầu vào được hạ riêng, chốt rút, mảnh giữa ra ngoài mà lực vẫn trả về bể. Nhưng khi đặt mảnh trở lại, mép nóng lên nhanh vì một đoạn vào còn giữ dư. Cố Kính tự nâng dấu dừng, không đợi người khác thấy mép đồng đổi màu.
Họ cần một lượt chờ trước khi lắp, kèm dấu cho người tới sau biết đoạn ấy còn giữ lực. Vân chọn một miếng vải vuông phủ lên chốt khi chưa được chạm. Cố bảo vải có thể bay, làm thêm gờ giữ ở góc khô. An dùng mảnh mẫu chưa nhận dòng thử gờ, đối cho tới khi không tuột vì gió từ cửa. Mối nối tháo được không có nghĩa rút bất cứ lúc nào cũng được. Nó có thêm một phần ai tới dùng phải thấy ngay bằng tay và mắt.
Cố còn giữ lại một mẫu, nhúng phần chân vào chậu nước thường rồi chờ trong lúc cả ba ăn. Đến khi lấy ra, chốt gỗ nở, kéo nặng hơn ở bàn khô. Vân muốn giũa rộng, ông hỏi lúc khô lại mảnh có trượt không. Cậu thử chiếc đối khô, nhận ra mình sẽ sửa một lỗi bằng lỗi khác. Họ đổi phần chốt chịu ẩm sang miếng đồng thừa có quai giữ, còn gỗ chỉ làm chân kê ngoài đường trả, nơi thay được mà không mở nút.
An kiểm số đồng còn trong hộp, chọn miếng đã dùng làm mẫu không cần mua thêm. Quai giữ hơi sắc, Vân mài rồi đưa Cố kéo bằng tay ông. Ông có lực mạnh hơn, phát hiện một góc còn cứa vào vải. Cậu mài lại, lần sau nhờ chính ông thử chứ không dùng ngón tay mình nhẹ hơn làm chứng đã đủ. Trên giấy, An ghi chốt khác chân kê ở đâu và dấu nào cần nhìn trước khi tháo. Miên vẽ hai hình riêng, để một người mới tới không phải nhớ cả buổi tranh luận ở bàn mới dùng được công trình.
Bà Diên và ông Bửu tới sau buổi gặt ngắn. Con gái ông mang cả phên lúa đã dời, yêu cầu xem chỗ đặt mới trước khi nhận làm bồn cả mùa. Bà Diên đưa họ về sân, chỗ lúa cắt sớm đã hong xong một phần. Sân vẫn ướt ở mép mái. Họ không nhận mép ấy, kê hai giàn tre trên phần cao, để phên thoáng mà không chắn cửa bếp. Cô thử tự khiêng một phên lên xuống, thấy đủ chỗ mới gật.
Ở bàn, An nói giá sửa theo đường vòng và những đoạn có thể tháo riêng. Giá cao hơn lối thẳng ban đầu họ chưa nhận, thấp hơn cách thay toàn bộ bằng đồng dày. Một phần công bà Diên đào, ông Bửu giữ đầu bồn được ghi tiền trước khi tính đổi. Phần bồn phải kiểm sau mỗi lượt mưa cũng có người nhận, không đợi đến lúc nghẹt mới gọi học viên trả công một lần.
Họ chọn làm tuyến ở mức đã thử giữ giếng, chấp nhận ruộng thoát chậm hơn mong muốn. Bà Diên yêu cầu sau hai ngày đối cọc nếu chưa hạ tới khoảng nhận thì An phải quay lại xem, không lấy việc nút mở được làm xong hợp đồng. Anh ghi, thêm điều lúc mương ngoài đầy phải tạm ngừng thay vì ép tiếp. Ông Bửu giữ bản có vạch giếng. Con gái ông nhận việc giữ bồn vào giờ đã thuận, có quyền báo dừng khi phên và người chưa dời hết.
Buổi chiều họ đào lối vòng trên bờ, chỉ dài mấy chục bước nhưng phải tránh những chỗ đất rời. Chị bán đậu giữ cờ ở đầu đường xe vào đúng khoảng đã nhận. Người làm guồng mang chân kê bằng gỗ cứng, chỉ phía có thớ dễ nứt để không đóng chốt ngang đó. Vân vừa phụ đặt đoạn vừa ghi vị trí, được An yêu cầu đổi người giữ giấy khi hai việc bắt đầu cùng lúc. Cậu giao giấy cho người ruộng dưới, không cố chứng mình làm nổi cả hai.
Cố Kính kê chân ở hốc cũ. Ông quen nén cho thật chặt, Vân nhắc chỗ ấy cần rút ra kiểm được. Ông nhìn lại rãnh thử, nới lực, dùng nêm giữ riêng thay vì chôn cả mảnh vào nền. An ở đoạn bồn buộc đường trả, không nghe hết họ nói. Khi quay sang chỉ thấy hai người đang đối chiều chốt trên mẫu, anh không gọi về hỏi cho biết mọi chi tiết. Người làm ở đó có bản vẽ và phần nghề họ vừa tự thử.
Tuyến mới nhận lượng thấp lúc nắng đã rời khỏi mặt bồn. Miên giữ giấy đầu giếng, người con gái giữ cờ bồn, An đứng ở giữa để chỉ thử đường vào từng đoạn. Nước ruộng chưa hạ nhìn thấy ngay. Chỉ trên những miếng kê có ánh mỏng, chạy qua các khe rồi lắng chậm về phía mương. Vân đánh dấu một chỗ nóng nhanh hơn mẫu ở bàn, cùng Cố xin dừng riêng đoạn ấy.
An hạ đầu vào, chờ dấu trả đã xuống rồi giao chốt cho Vân rút. Cậu kéo đúng chiều, mảnh ra một nửa thì kẹt vì bụng chỉ phía dưới mắc vào cọng cỏ chưa dọn. Cố không giật thay. Ông giữ cho mảnh khỏi nghiêng, chỉ cọng cỏ bằng đầu que. Vân gỡ từng sợi khi lực đã lắng, không đem kìm vào cắt cả bụng chỉ cho nhanh. Miếng kê ra ngoài, các đoạn cạnh bên vẫn nằm nguyên.
Chỗ nóng là do mép gốm cạ chân kê, không phải thiếu sức của người giữ. Họ giũa lại khe và lót một mảnh mỏng đã thử. Miên báo giếng chưa quá mức, nhưng trời sắp mất sáng ở tờ đối. An không nhận chạy trọn hôm nay. Họ lắp lại, thử một lượt nhỏ đủ biết đoạn thay không kéo lệch, rồi hạ toàn tuyến về mức chờ. Lượt kiểm đúng lượng đã nhận để sáng mai, khi người ở cả hai đầu nhìn được nhau.
Bà Diên đi dọc tuyến, hỏi có phải sau này cũng rút đoạn này như thế. Vân làm lại bằng mẫu khô, đặt vải vuông lên chốt để bà không quên lúc chưa được chạm. Bà kéo chậm, tay quen cuốc mạnh làm rãnh nghiêng. Cố giữ mặt mẫu, để bà tự tìm góc. Đến lượt thứ hai, bà rút được, đòi thử luôn cách lắp. Vân chỉ dấu chờ, không bỏ qua phần chậm chỉ vì người trả tiền đang nóng ruột.
Khi mọi người thu đồ, Cố ngồi trên chân bờ, lấy tay day vai. Vân đưa đòn cho ông làm gậy đứng lên. Ông nhận, hỏi rãnh chốt ấy có thể làm thêm một mẫu cho người trực bể thứ ba không. Cậu nhìn An như thói quen. An đang tháo chỉ thừa ở đầu bồn, giơ tay chỉ lại chính người vừa hỏi. Ông Cố cần cậu trả lời, không cần anh cho phép thay.
Vân nói có thể, nhưng phải xem nền bể vì mẫu này thử theo bờ thấp. Cố gật, không gọi cậu cẩn thận quá. Hai người hẹn một buổi ngoài giờ nhận công ở ruộng Diên, ghi vào mặt sau bản mẫu. An nghe được câu cuối khi quay tai phải, cười mà không chen thêm việc.
Từ phía giếng, ông Bửu báo đã nhận ca tối ở mức chờ. Bà Diên mang ván thừa về, để lại những miếng kê thuộc công trình. Lối vòng nằm sát bờ, có dấu từng đoạn và một khoảng trống để tay người sau rút chốt. An kiểm lần cuối chỗ mình buộc, thấy một nút đã được Vân quay lại đúng chiều trước khi anh nhìn. Anh để nó ở đó, nhận bản ghi của Miên, cùng đi về trước khi đường tối hẳn.
Chương 17: Bữa cơm sau ca muộn
Quyển I — Bảy ngả nước