Chương 13: Dưới lớp rễ thị

Quyển I — Bảy ngả nước

Người giữ mương cho họ hai khoảng đào, một trước xe thóc buổi sớm và một sau chuyến cuối qua đường lúc gần trưa. An đứng dưới gốc thị nhìn ba vệt bánh, nhận ra hai khoảng ấy không liền nhau dù trên giấy cùng được tính là buổi sáng. Giữa chừng họ phải che hốc, rút hết chỉ và trả mặt đường đủ chịu xe. Chỉ chuẩn bị rồi dọn lại cũng mất gần nửa giờ.

Bà Diên đem ván cũ từ nhà, đề nghị dùng bắc ngang một lần để làm luôn. Người giữ mương lắc, ván ấy chịu chân người, chưa thử với xe đầy. An kê nó ngoài bờ để làm chỗ đặt dụng cụ, không vứt sang bên như món vô ích. Họ cần mặt khô giữ mẫu; ván của bà giúp được việc ấy.

Người canh đường hôm nay là chị bán đậu từng học đọc mạch. Chị đổi phần chợ sáng cho người em, nhận công hai khoảng, giữa chừng về giao đậu đã ngâm. Chị mang theo cờ ngang để người đánh xe thấy từ đầu lối. Vân hỏi nếu phải chạy tin thì ai đứng thay. An chỉ ngay chỗ ấy trên giấy, không điền tên cậu. Trong hai khoảng đào không đổi người canh sang làm việc khác.

Miên đo lại mức ruộng, nhận bản giấy bà Diên đã giữ đúng đầu. Một vệt sáng sớm thấp hơn hôm qua, rồi lại lên dù trời không mưa. Có đường chậm trả dưới đất. An đặt ba miếng gốm thô trên ván, chọn miếng có dấu mẻ thử. Mảnh tráng sáng mua ở chợ để riêng trong hộp, không đem nó vào hốc chỉ vì đẹp và còn nguyên.

Họ mở lớp đất ngoài vệt bánh trước. Vân xúc bằng chiếc cuốc nhỏ mượn vườn mận, nhận ra mỗi lần An đưa tay chạm lên cán là muốn cậu chờ. An phải nhìn mặt cậu mới nghe được câu hỏi giữa tiếng xe xa. Họ quy ước chạm một lần chỉ để xin dừng nhìn nhau, không mang thêm nghĩa mở hay tháo chỉ. Một buổi làm thật đã có đủ dấu, không cần mỗi cái chạm cũng thành lệnh bí mật.

---

Lớp rễ đầu tiên mỏng, đan ngang như dây chỉ bị ai đánh rơi. An muốn bới nhanh tới gốm cũ, người giữ mương cúi xuống chỉ một rễ sẫm to bằng cổ tay lộ bên dưới. Nó chạy từ gốc thị tới phần đường thấp. Những sợi nhỏ bám quanh giữ đất thành khối. Nhấc mạnh một chùm sẽ lấy cả mặt đất ra khỏi chân bánh.

An chuyển sang que gỗ. Đất rời từng mảnh nhỏ, có mảnh ẩm ở dưới dù mặt ngoài đã trắng. Miên kê giấy sát hốc nhưng không đặt lên rễ để tránh đổi lực đang đo. Cô đọc cho Vân ghi độ sâu, cậu nhắc lại qua mặt An để cả ba biết đang nói cùng một lớp. Dưới rễ lớn có ống gốm cũ, dẹt một bên. Nó đã bị ép lâu, đường trả còn một khe mỏng chạy theo thành.

Nếu nối đường mới vào đầu ấy, lực sẽ phải đi dưới rễ, qua đất ẩm rồi mới ra mương. An đặt mẫu ở cạnh, thử một lượng thấp như hôm trước. Miếng gốm nhận dòng, đất dưới rễ sáng một vệt rất mờ. Miên báo giấy phía mương chưa đổi. Anh giữ nguyên, đếm bằng hạt Vân đặt xuống ván, không tự rút ngắn khoảng chờ trong đầu.

Sau lượt đầu, phía mương nhận một vệt nhỏ. An đề nghị nâng đúng một dấu để tìm giới hạn mẫu, vì khách cần biết có đủ tải thoát ruộng không. Miên chấm mức hiện tại, hỏi anh có chắc miếng kê không bị đất cắn vào mép. Anh nhìn chỗ kê, thấy còn khoảng, đáp có thể thử. Vân đặt thêm hạt thứ hai, người giữ mương đứng lui khỏi vệt trả như đã tập.

Một tiếng tách vang, nhỏ đến mức An nghe lẫn tiếng xe trên dốc. Nhưng dưới tay anh, thanh gỗ giật rõ. Miếng gốm nứt dọc ở mép mỏng, lực rịn ra dưới nền thay vì qua đầu trả. An không bóp chỗ rò. Anh hạ đầu vào, mở đường trả thử ra khoảng đất đã dành, rồi rút hai đầu khi Miên báo hết dấu mới. Không có luồng nào đi lên cổ tay. Mảnh gốm vỡ nằm lại trong vải lót, còn hốc lắng sau một quãng lâu hơn lúc mở.

Vân nhìn hạt thứ hai, xin lỗi vì đã đặt nhanh. An bảo cậu đặt đúng lúc anh yêu cầu. Anh đã nhìn khoảng hở phía trên mà bỏ qua chỗ rễ ép từ dưới. Khi thêm lực, mẫu dịch xuống, mép bị giữ, không còn đều như trên giá gỗ tối qua. Cậu không được ghi lỗi ấy thành lỗi học viên. An tự cầm bút viết bên mẫu: thử có đất ép, đã nứt, không dùng tiếp.

Chị canh đường hạ cờ về phía họ, báo sắp có xe. An chưa tìm được cách mới, vẫn rút cả mẫu ra và lấp hốc bằng lớp đất đã đánh riêng. Người giữ mương kê tấm mặt tạm, thử giậm ở hai bên trước khi cho bánh qua. Tới lúc nhìn chiếc xe đi hết, An mới mở bàn tay, thấy móng mình in hằn lên lòng dù vừa không giữ lực mạnh. Anh đã sợ tấm gốm nổ như mảnh đồng dưới nhà họp.

---

Bà Diên đếm hai miếng còn nguyên, hỏi có thể xếp đôi để chịu được không. An đặt hai miếng cạnh nhau trên ván. Xếp đôi có thể giúp mép, nhưng không làm khoảng dưới rễ rộng thêm. Nếu chúng cùng bị ép, chỗ hỏng sẽ chạy sang đầu khác, có thể là phần chưa nhìn thấy dưới đường. Bà hỏi cắt rễ thì sao, chỉ một rễ chứ không cả cây.

An ngồi trước gốc thị, sờ đường đất được giữ bằng những sợi nhỏ. Anh không biết cây sẽ đổ hay không nếu cắt rễ ấy, cũng không thể ký rằng xe mùa sau vẫn đi qua nguyên lối. Người giữ mương nói mỗi mùa phải chèn đất ở mép thấp, rễ đang giữ đúng phần hay trượt nhất. Chị bán đậu bảo dưới tán có chỗ nghỉ cho người gánh hàng; nói xong chị tự cười, hiểu một bóng mát nghe nhỏ hơn khoảnh lúa sắp hỏng.

Bà Diên không cười. Nhà chị bán đậu không có lúa ngập ở đây. An nhìn nắm lúa đã buộc trên cọc, nhớ mình nhận kiểm để bà biết lựa chọn, không nhận làm người chấm xem nỗi lo nào lớn hơn. Anh trải giấy, vẽ lại các phần đã lộ. Một lối đi thẳng dưới rễ bị loại vì không thử được sức nền sau cắt; một lối vòng men bờ sẽ cần thêm đất và chỉ, nhưng có thể tháo riêng mà không động đường xe.

Lối vòng ăn vào dải đất bà Diên để trồng rau sau vụ này. Bà ngồi xổm, tự ước mấy luống sẽ mất. Người ruộng dưới tới, bảo nếu đi thấp thêm có thể qua bờ nhà mình, tránh đất rau. Bà Diên hỏi vậy đầu trả có vào ruộng ông không. Ông bảo chỉ qua bờ, chưa có ai đo. Miên nhờ cả hai giữ lời đề nghị ở mức cho phép tới xem, chưa vẽ thành một đường đã có chỗ nhận.

Khoảng đào thứ hai tới, nhưng An đề nghị không mở lại hốc dưới rễ. Khảo sát chỗ khác có thể làm trong lúc đường xe hoạt động nếu vẫn đứng ngoài vệt bánh. Anh sẽ trả nền hốc đầu thật chắc, dùng giờ còn lại để xem bờ thấp, không lấy thử lại đúng một mẫu nứt làm cách chứng tỏ mình chưa thua. Bà Diên yêu cầu đừng dùng hết tiền hôm qua rồi mới bảo đi vòng đắt gấp đôi. Miên đọc phần công còn trong buổi, phần đo bờ mới cần thêm bao lâu, để bà chọn ngay.

Bà nhận thêm lượt đo ngắn, chưa nhận mua chỉ. Người ruộng dưới dẫn họ tới bờ; chị bán đậu nhận đủ công buổi đã giữ đường rồi đi giao đậu. Vân mang cờ theo, nhưng không ai tự lấy cờ cắm tiếp như thể người nhận công canh vẫn còn đó. Khi họ rời gốc, đường đã không còn hố, chỉ có hai dấu đất để tìm lại miệng gốm cũ nếu cần.

---

Bờ thấp có cỏ lác, một đầu chạm mương chung, đầu kia cao hơn ruộng Diên không nhiều. Miên đặt que, chờ mực lên. An thử rung bằng gỗ ở ba chỗ. Lần này phần lắng đến chậm nhưng không bị kéo gắt sang bên. Người ruộng dưới nhìn nét mới, hỏi nếu mùa mưa mương đầy thì lực có trả ngược vào nhà mình không. An chỉ dấu trắng ở cuối, đáp phải thử lúc đầu nhận cao hơn hôm nay, chưa biết bằng lượt đo buổi trưa.

Ông không rút lại lời cho xem, nhưng yêu cầu không đào trước khi đo cả giếng nhà ông. Bà Diên thở dài, nói ai cũng muốn mình được chắc trước. Miên rửa đầu que bằng phần nước đã chừa, đưa hai tờ khác nhau cho họ nhìn: cùng một mạng nhưng hai đầu không nhận một lúc. Bà Diên không cần học hết cách đọc để hiểu tại sao cái giếng kia phải được tính, vì chính giếng Đá Bạc từng bị bỏ khỏi lần An cứu xóm mình.

Tới cuối lượt đo, họ có một đường vòng có thể thử tiếp, chưa có đường nào được nối. An mang mảnh gốm nứt về nhà họp, đặt cạnh mẫu chưa dùng. Vân muốn ghép nó lại để cất cho gọn. Anh xin giữ nguyên hai mép, chèn giấy giữa, sau này còn nhìn được điểm bị ép. Cậu làm một hộp nông, ghi dấu mẻ và nơi thử. Vật hỏng lần đầu được giữ vì có thông tin, không vì một lời nhắc đẹp treo ở cửa.

Miên tính lại phần vật liệu phải bỏ. An nhận trả miếng nứt từ phần thử của mình, không tính như vật đã lắp cho ruộng. Cô hỏi anh định từ nay hễ thử hỏng là tự trả hết à. Anh nhớ tiền riêng chỉ còn một ít, ngừng trước câu nhận cho nhanh. Họ đã ghi giá khảo sát có mẫu tiêu hao; lỗi lựa chỗ kê của anh thuộc việc thử, phải nói rõ với khách chứ không giấu bằng cách âm thầm bù tiền.

Anh đem mẫu tới bà Diên lúc bà đang trải lúa cắt sớm lên phên. Bà nhìn vết nứt, chạm mép như xem một hạt bị lép. Anh báo mẫu nằm trong phần thử đã nhận, không phải tiền vật liệu sửa, và mình đã dừng vì nền ép. Bà không hài lòng vì cả ngày chưa hết một vệt nước, nhưng cho anh ghi rõ vào bản mình giữ. Bà yêu cầu sáng mai bàn đường vòng với người bờ thấp cùng lúc, đừng để mỗi nhà nghe một lời khác.

Trở về, An đứng dưới tán thị một lần nữa. Bóng chiều đã chuyển khỏi đường xe, một đứa trẻ đang nhặt quả rụng bằng cái nón. Anh nhường lối, không giải thích hôm nay mình vừa quyết giữ một rễ cây. Đứa trẻ nhặt quả là việc của nó; cây đứng đây không cần biến thành công lao của người tới sửa.

Anh kiểm chân cọc đánh dấu, đè lại chỗ đất lỏng bằng gót, rồi nhìn Vân xách hộp mẫu đi trước. Cậu dừng ở đầu đường, đợi An thấy tay báo mới bước qua vệt bánh. An đáp, đi sang. Bên dưới họ, đường trả cũ vẫn yếu; bên cạnh nó, một lối khác đã có người đồng ý cho đo. Ngày mai bắt đầu từ đó, không bắt đầu bằng cắt bỏ thứ vừa khiến bàn tay anh phải dừng.