Chương 11: Tiền công trên mặt bàn

Quyển I — Bảy ngả nước

Miên đặt một lọ mực, ba cuộn giấy và chiếc cân nhỏ lên bàn. An đã xếp đồng tiền của mình thành bốn chồng, trông còn khá nếu đứng phía cửa nhìn vào. Cô ngồi xuống, lấy riêng chồng dành trả chỉ linh sa đã dùng đêm cứu giếng. Bốn chồng thành ba, trong đó một chồng phải thay mảnh kìm sứt.

— Lọ mực này trả chưa? — anh hỏi.

— Rồi. Nó không vì đã trả mà tự có lần sau.

An kéo giấy ghi giá sửa chuông từ túi. Trên ấy anh thường tính vật liệu cộng một ngày công, ít khi ghi giờ đi và giờ đợi. Chuông đem tới bàn anh, khách tự mang về. Tuyến ruộng của bà Diên không thể đem tới. Miên mở hộp đo, cho anh xem miếng vải dầu mòn ở cạnh. Những buổi đi đo giếng cô vẫn làm, tiền nhận không đủ để cứ tiếp tục trích giấy cho mọi nút thử của anh.

Anh nói sẽ chia đôi tiền hợp đồng. Miên hỏi sau khi trừ cái gì. Anh chỉ vật liệu, rồi ngừng ở tiền công mình vừa ghi trước tên cô. Chia đôi phần còn lại không giống trả đúng việc mỗi người làm. Cô có thể mất hai buổi đo trong lúc anh chỉ cần một buổi nối, hoặc ngược lại. Họ cần biết phần ấy trước khi biết còn lại bao nhiêu.

An lấy giấy mới, viết giờ kiểm tuyến, giờ đo đối, giờ vẽ lối, vật liệu thử. Miên ghi mình cần thêm lượt đo cuối khi đất đã yên, không phải chỉ chấm lúc nối xong. Vân cần có công riêng nếu giữ dấu hay chuyển tin ngoài ba buổi học. Cậu chưa tới; họ để trống tên phần việc cậu có thể nhận, không tự điền cho đủ người trên giấy.

Tới chỗ ăn dọc đường, An cười rằng đi từ Hạ Ngạn qua Đá Bạc chưa đói đến mức phải tính. Miên lấy mẩu cơm khô cuối hộp ra. Hôm trước cô nhịn bữa chợ để kịp đo, không nhận ra tới chiều tay run. An thôi cười, ghi bữa ăn cho người phải ở hiện trường qua trưa. Anh không thích tờ giá dài ra, càng không thích hiểu những dòng mình bỏ trước đây đều được một cơ thể nào đó chịu thay.

Họ xếp lại tiền. Chỉ còn đủ một lượt khảo sát và mua ít vật liệu thử. Nếu khách không nhận giá sửa, họ vẫn phải được trả phần đã đi đo. An viết dòng ấy, đọc thành tiếng để nghe chính mình có thấy tham quá không. Miên không trả lời hộ. Cô yêu cầu mai anh tự nói trước, vì chính anh hẹn giờ với bà Diên.

---

Bà Diên tới đúng giờ, mang một nắm lúa chưa tuốt bọc trong khăn. Người giữ mương đi cùng là bác làm guồng gỗ ở đầu đường, vai còn đầy mùn cưa. Bác chỉ có thể ở lại tới khi người mua guồng đến, yêu cầu xem đường trước rồi mới ngồi tính. An cuộn tờ giá, đi theo. Những con số tối qua còn dễ hơn nói chúng ra dưới nắng.

Họ bắt đầu ở miệng gốm gãy. Miên nhờ bà Diên chỉ vạch ngập cao nhất trong mấy ngày qua. Bà chỉ một sợi lá đã buộc vào cọc, không phải vệt đất ai đi qua cũng thấy. An ghi riêng mức bà chứng kiến và mức đang đo. Bác giữ mương đề nghị đào thẳng dưới đường để khỏi mất bờ lúa. Cái cuốc của An vừa đặt xuống, bác đã chỉ chỗ có hai vệt xe đi qua: ở đây cũng phải chịu xe chở thóc, không chỉ chịu linh lực.

An lấy thanh gỗ gõ đất, dùng tấm đồng nhận rung ở ba điểm. Giữa đường trả âm nặng, cạnh gốc thị đột ngột rỗng một quãng. Anh không biết đó là đất lún hay khoảng rễ. Miên cắm que, nhưng nền khô cứng khiến mức vào chậm. Bà Diên chờ một lát rồi hỏi có phải dụng cụ hết mực. Miên rút que, cho bà xem còn ướt đầu, đổi sang vị trí sát mép đường để lấy lượt đối. An đứng nhìn, kiềm tay không tự đào chỗ rỗng trước khi cô có kết quả.

Một xe thóc tới. Cả bốn dời ra bờ, nhìn bánh đi qua đúng hai vệt đã chỉ. Mặt đất cạnh rễ lắc rất nhẹ; An thấy qua cọng cỏ ông giữ mương cắm làm dấu. Bác chỉ nó, bảo cứ hai ngày có xe như thế, lúc mùa gặt nhiều hơn. Nếu tuyến sau này chỉ đủ sức nhận dòng khi đường vắng xe, ai sẽ ra cấm xe mỗi lần có nước. Câu hỏi làm An bỏ dấu đường thẳng khỏi góc giấy, chừa nó như phương án chưa được chọn.

Bác sắp phải về, họ thống nhất hôm nay chưa đào. Miên cần đo lại dưới lớp đất khác vào chiều; An cần xem các đoạn gốm cũ còn dùng được hay không. Bà Diên nhổ một cọng lúa, bẻ đôi cho họ thấy chân đã mềm. Bà không có nhiều chiều để đợi. An cầm nắm lúa bà mang theo, đặt cạnh tờ giá trên một hòn đá phẳng, lần đầu mở nó ra trước khách.

---

Anh nói giá khảo sát trước, đủ hai người đi và lượt đo về sau. Bà Diên nghe hết, hỏi nếu cuối cùng không sửa được thì vẫn mất số đó à. An đáp có, họ sẽ giao lại điều đã đo và những chỗ chưa biết, không lấy tiền sửa cho một đường chưa làm. Bà kéo nắm lúa về, đếm số bông như có thể đổi thành tiền ngay dưới tay.

— Người trạm lấy phần giếng không hỏi. Giờ người muốn sửa hỏi nhiều, lại lấy tiền trước.

An không đáp bằng việc mình đã mất tai. Anh chỉ xuống miệng gốm: khảo sát xong có thể thấy cần đường vòng đắt hơn, hoặc nền này chưa nên mở. Nếu bà chỉ có tiền cho một cách, họ cần biết trước để không đào nửa đường rồi khiến bà phải đi vay tiếp. Người giữ mương đã đi, ở lại chỉ có Miên và một người làm ruộng phía dưới đang nghe. Không có đám đông để một câu đúng làm bà ngượng mà nhận.

Miên đưa ba cuộn giấy thử, cho bà giữ một cuộn và hỏi liệu có thể cùng họ ghi mức mỗi buổi sớm. Công ấy sẽ tính trong phần khảo sát, nhưng cô phải chỉ cách và đối một lần, không mặc nhiên trừ bằng toàn bộ tiền công người đo. Bà Diên bảo mình biết nước tới đâu, chưa biết mực này nói gì. Cô trải tấm có hai dấu, nhờ bà chọn cái giống mức đã thấy. Bà chọn đúng, tới dấu thứ ba thì nhầm vì giấy quay ngược. Họ đánh đầu giấy bằng một góc cắt, thử lại.

An chờ họ xong mới nói phần vật liệu sửa phải báo riêng. Bà Diên có thể cho người phụ đào sau mùa gặt, đổi công thay một phần tiền; công ấy cần ghi như công Vân, không lấy chữ giúp để không tính. Mức cuối phải đạt là thoát được một khoảng nước đo tại cọc trong thời gian đã thử, không phải ruộng mãi khô và mọi bông lúa đều chắc hạt.

Bà hỏi nếu họ làm vỡ đường xe thì ai vá. An ghi mình nhận phần hỏng do chỗ đào, vì thế quyền dừng khi nền xấu phải có trước. Bà cũng được dừng nếu số vật liệu vượt phần đã nhận giá. Khi ấy họ phải làm nền tạm đủ an toàn, không để một cái hố giữa đường để ép tiếp tiền. Bà đọc không nhanh; Miên đợi bà nhờ người ruộng dưới đọc lại, không đọc hộ với giọng đã biết đáp án.

Tiền đặt trước chỉ đủ khảo sát, vật liệu chưa mua. Bà Diên trả một phần bằng đồng dành mua liềm mới, một phần hẹn sau lượt ghi do mình làm. An ghi ngay phần chưa nhận. Anh không biết hợp đồng nhỏ này sẽ lời hay lỗ, nhưng ít nhất biết khoản nào hiện có để đi. Bà cầm bản mình, buộc nắm lúa vào mép giấy cho khỏi quên sẽ đối ở cây cọc nào.

Lúc đứng lên, bà hỏi nếu trời mưa đêm nay có tới không. An đáp sẽ tới xem cùng ca trực, chưa được tự mở đường vì người đầu nhận chưa nhận việc. Bà nhìn miệng gốm, chấp nhận kéo tấm bạt che bờ đất trước, không lấy lời hứa ngày mai thay việc giữ ruộng tối nay. Miên cùng bà căng bạt; An đóng cọc ngoài rễ đã lộ để không xuyên vào phần mình chưa đo.

---

Vân đợi ở nhà họp, trên bàn có mảnh giấy mẹ đưa An hôm trước. Cậu đã đối những buổi chạy tin, gạch một lượt vì hôm ấy cậu tự đi xem rồi tiện cầm đèn. An đọc, hỏi lượt tự tới có được nhờ giữ nút không. Có. Anh đặt lại lượt ấy, phân phần đứng xem với phần đã nhận thay người khác.

Họ tính số công chưa trả, để riêng phần thuộc đợt sửa chung phải mang tới người giữ sổ, phần An nhờ sau đó anh tự trả. Cậu muốn lấy cuộn chỉ thay tiền, An hỏi có dùng để học ngay không. Vân muốn để mang về khoe với em. Anh cười, cho cậu xem hai loại: cuộn tập không có sa và cuộn dùng thật. Cậu chọn cuộn tập rẻ hơn, vẫn nhận phần tiền còn lại, không phải mang một vật chưa biết dùng về làm chứng rằng học nghề có ích.

An trình việc khảo sát ngày mai, hỏi Vân có nhận giữ dấu không. Cậu xem lịch, chỉ có một buổi trong ba buổi học. Anh đề nghị coi một nửa là học có anh đứng cùng, một nửa là công khi tự giữ bản ghi. Vân hỏi nếu cả buổi chỉ ngồi đợi thì sao. An đáp nếu anh đã yêu cầu đợi ở đó thì vẫn là công. Cậu ghi lại ngay, nét to đến mức An phải nhìn sang cười. Lần này cậu không cất mẫu dưới ghế.

Miên về lúc xế, mang bản đo chiều từ mép đường. Cô còn phải giao phần mình cho ca trực tối, xin dùng góc bàn đến lúc đèn lên. An dọn đồ sang bên, thấy lỗ cột do mảnh đồng đầu tiên găm còn nguyên dưới vết bụi. Bà Từ từng nhắc hai lần, sau đó không nhắc nữa vì anh bận tập nghe. Anh lấy mảnh gỗ nẹp còn thừa, đo lỗ, bắt đầu làm miếng vá.

Vân muốn phụ đục. An giao cậu kê thanh gỗ, chỉ thử trên phần thừa để lưỡi không ăn sâu. Miên đang chấm mực, tiếng đục làm mặt bàn rung. Anh ngừng, dời cả hai ra hiên, không yêu cầu công việc của cô đợi mình. Bà Từ đem đèn tới đặt đủ sáng ở chỗ kẹp. Miếng vá đầu hơi dày, anh giũa lại, lắp khít rồi cho Vân gõ bằng cùng một lực để đối trước sau.

Âm không hoàn toàn như cột cũ, nhưng gỗ không còn dăm nhọn, chỗ chịu ngang được kê nguyên. An mời bà Từ xem, nói nợ này mình làm xong rồi. Bà sờ mép, yêu cầu bào thêm nơi trẻ có thể quệt tay. Anh làm thêm một lượt, chờ bà kiểm lại mới cất đục.

Trên bàn, tiền khảo sát nằm thành một chồng nhỏ có tên người trả. An để nó trong hộp riêng, không thêm vào số tiền mình có thể dùng ở chợ. Cạnh hộp là giờ hẹn mai, bản đo của Miên và cuộn chỉ tập Vân đã nhận. Đèn lên, anh nghe tiếng gỗ bên phải đáp một nhịp khi bà Từ đi ngang sờ lại miếng vá. Chưa kiếm được bao nhiêu từ hợp đồng đầu, anh đã phải học cách tiêu nó chậm hơn lời hứa.