Chương 49: Mảnh trời trong mắt đá
Quyển III — Đường qua Cổ Di Tích
Khi tháo vải treo cánh tay lần đầu, Vũ thấy áo bên phải rộng hẳn. Cậu xoay cổ tay như ông Lư dặn, nhấc khuỷu được một đoạn rồi dừng. Vai còn đau âm ỉ ở chỗ đòn gỗ đã tì; lực khí đi qua đó quá nhanh sẽ thành vệt nóng khiến cả cánh tay run. Cậu buộc lại lớp đỡ mỏng, nhận cái túi dụng cụ nhẹ nhất từ An. Cô không hỏi có mang được không, chỉ ghi ngay trên dây quai: bút, than, khăn. Không có đinh, không có mẫu đá.
Họ được khảo phần nền cao sau khi dân bãi bán xong chuyến cát. Lệ đã về, thay anh là một phụ nữ trẻ tên Duyên, biết rõ đường cây thấp phía đông vì hồi nhỏ từng chăn dê ở đó. Cô dẫn họ vòng qua lối dốc trông thuận hơn, bảo dưới cỏ có hai hố cũ, con dê của nhà mình đã bỏ một cái sừng ở đấy. Nghiêu hỏi còn tìm được sừng không. Duyên nhìn hắn như nhìn một người vừa xin phép ăn cái cổng.
Hàn đi cùng tới cửa nền, kiểm tra chỗ đai vai của Vũ. Anh không chạm, chỉ hỏi nếu có việc phải leo thì cậu làm thế nào. Vũ bảo quay về, giọng rất miễn cưỡng. Hàn gật, giao Nghiêu giữ dây xuống bãi và đi sang khu mẫu của mình. Cậu nhìn lưng anh, thấy vừa nhẹ nhõm vừa bực. Người ta tin câu quay về của cậu nhanh đến thế, còn cậu lại chưa chắc bản thân đã tin.
Nền cao có một dãy cột gãy, trên mỗi chân cột khoét một hốc tròn. Giữa đám rễ mọc ngang là phần tượng đầu người, mắt khảm đá tối. Một bên má đã vỡ, để lộ lỗ rỗng chạy vào trong. Ánh sáng từ khe mái đi qua, chớp lên trong hốc mắt đúng lúc Vũ cúi nhìn. Cậu giật mình, lùi chân chạm rễ. An đỡ khuỷu trái, nhắc không được giật vai đau.
“Chỉ là lỗ dẫn sáng,” cô nói, rồi nghiêng đèn cho cậu nhìn đường rỗng. “Chưa chắc mắt tượng. Có thể người sau khắc mặt quanh bộ phận đo.”
Ở bệ bên dưới, hàng chữ còn nguyên nhất gọi Thiên Hành Chân Nhân là người chưa từng lùi bước trước ngưỡng trời. Một học giả đi cùng đọc rất lớn. Vũ nghe cái tên quen, nhìn nét khắc thẳng, nhớ chiếc bìa da thú xanh và những hình ảnh tràn vào đầu năm mười sáu tuổi. Bây giờ cậu có một bàn tay biết cầm dụng cụ đo, một vai chưa lành, chẳng thấy mình gần người trong hàng chữ hơn buổi chạm sách.
An tìm thấy hai lần đục khác nhau trên bệ. Chữ tôn xưng sâu và mới hơn rãnh định hướng sáng, đường mép đã cắt mất một phần vạch cũ. Người học giả cho rằng việc ấy không quan trọng: thêm lời ca ngợi lên công trình của tiên nhân là chuyện thường. Duyên đang nhổ rễ khỏi cửa dưới ngừng tay, hỏi nếu tên người thợ ban đầu bị đục mất thì có còn thường không. Ông học giả nhăn mặt, bảo cô tập trung việc mình.
An đưa bàn chải cho Duyên, nhờ làm sạch chính chỗ bị cắt. Dưới lớp rêu có ba nét chữ còn nửa đầu, chưa đọc được tên. Cô chép nguyên hình, không tự đoán phần thiếu. Vũ cầm đèn bằng trái, để ánh sáng đi ngang mặt đá. Khi bóng rãnh đổi, hốc mắt trên tượng hiện một khoảnh trời hẹp, mây bị khe mái cắt thành đường ngang. Cậu bỗng nhớ một góc nhìn đã có từ cổ thư: cũng một dải sáng ấy, nhưng nghiêng, thấp, sát một bàn tay đầy máu.
Cậu nhắm mắt để đỡ lẫn bóng đèn hiện tại. Hình ảnh không kéo dài theo ý muốn. Một người mặc áo sẫm chống tay xuống đá; phía trước có cửa sáng đang khép theo hai tầng khác nhau. Người ấy không bay, không nói; cổ áo xộc xệch, một đầu gối tì trên mép rãnh. Có những bàn chân khác ở ngoài rìa hình, rồi bóng tối cắt mất. Khi cậu cố nhìn lên mặt, chỉ còn cảm giác chói mắt quen thuộc như các lần nhớ lại trước.
Vũ mở mắt, hít chậm. Vai đau làm cậu biết mình vẫn đứng trong nền cao với An và Duyên. Không có ai ở trong đầu chờ trả lời, chữ trong Quyết cũng chẳng thêm một câu. Cậu kể An đúng những gì mình nhớ, kể cả việc không thấy khuôn mặt. Người học giả đứng cạnh nghe đến bàn tay máu liền nói đó có thể là kẻ quỳ trước Thiên Hành, không phải chính ông. Vũ không bác được. Cậu chỉ biết hàng chữ chưa từng lùi bước đang nói nhiều hơn thứ hình ảnh thật sự cho cậu thấy.
An đặt giấy lên đá, cho cậu chỉ hướng dải sáng so với rãnh. Hai góc gần khớp, nhưng khoảng cách chưa đủ chắc. Có thể cổ thư giữ lại cảnh ở một phòng tương tự. Cô ghi giả thuyết ấy, tuyệt đối không viết đã tìm đúng nơi. Duyên ngồi dưới, vẫn tiếp tục chải phần chữ mất. Vũ nhìn bàn tay cô bị rễ xước, nghĩ nếu ngày sau ở đây chỉ còn một tên tiên nhân, ai sẽ biết chính cô đã làm nửa buổi để họ đọc được vạch cũ.
Họ thử đường sáng trong bốn buổi liên tiếp. Đến buổi thứ hai, Nghiêu mang tới một miếng vải che khe, cứ phủ một phần lại cho An đo. Người học giả phản đối đặt vải lên công trình cổ; chính ông hôm trước đã đứng hẳn lên bệ để đọc thơ tôn vinh. Duyên nói chuyện ấy trước cả đoàn, làm Vũ cúi mặt giấu nụ cười. Cuối cùng Đỗ Khâm cho dùng tấm màn không chạm đá, đổi lại An phải giao bản đo đủ khi xong.
Vũ vẫn chỉ cầm đèn và chép số. Có một lần dải sáng chạm đúng hốc thấp, áp trong gian đổi khiến nến gần cửa rung ngang. Cậu theo nhịp nhận, báo mọi người đứng tránh rãnh, rồi dừng trước khi định thử thêm nhịp khác. Kiều Sơn lùa mọi người ra, gài sào vào khe để xem mức nước ngoài có thay đổi không. Một lát sau mọi thứ yên, nhưng trong sổ phải ghi rõ buổi ấy chưa hoàn thành. Đỗ Khâm chép lại, mặt không vui vì thêm một ngày công.
Buổi thứ tư, An cho chuyển chiếc màn thêm một gang. Dải sáng không còn đi qua mắt tượng mà rơi vào vết vỡ trên má. Một mảnh đá tối dưới cỏ sáng lên, đúng chỗ Duyên đã định nhặt bỏ lúc dọn nền. Cô cầm lại, thử xoay, thấy mặt trong được mài theo góc. Vũ đoán người xưa dùng cả hai mảnh để đổi hướng nhìn. An nhờ đặt về vị trí tìm thấy, đo chỗ rơi trước khi thử ghép. Khi hai mảnh gần khớp, bóng khe mái cho thấy đường rãnh bắc bị chân tượng dựng sau che mất một phần. Cả đoàn phải làm lại một lượt, chậm nhưng có đích rõ ràng hơn buổi trước. Người học giả trẻ cũng cúi xuống giữ màn, cánh tay mỏi phải thay hai lần, không còn đứng trên bệ đọc chữ.
Khi họ về trại, người học giả đã đọc lại hàng chữ Thiên Hành cho mấy phu mới nghe. Ông kể tiên nhân đứng một mình đóng ngưỡng, không ai khác dám tiến. Vũ đứng ngoài nghe, thấy câu chuyện có sức hấp dẫn hơn các số đo đang nằm trong túi mình. Cậu muốn cãi ngay bằng hình ảnh cổ thư, rồi nhớ mình không biết người trong ảnh là ai. Cậu đặt bản chép vạch cũ lên bàn, chỉ phần chữ bị đục mất, bảo người làm công trình không chỉ có một người vì ở đây còn tên chưa đọc được.
Ông học giả hỏi sao cậu cứ thích làm những chuyện xưa bớt đẹp. Vũ chưa kịp đáp, Duyên nhấc rá cơm đến, nói bà ngoại mình từng làm phu sửa cửa mà sau này sổ làng chỉ ghi tên người bỏ tiền. Chuyện xưa của nhà cô không bớt đẹp khi gọi đủ tên người làm. Bà Mộc bảo ăn trước khi cơm nguội, nhưng lần này không ai xua Duyên đi. Người học giả ngồi xuống, bẻ đũa rất lâu, cuối cùng hỏi lại tên cô để ghi người tìm chữ.
Tối ấy An chép riêng hai bản: một bản vạch đo, một bản ghi lời khắc và điều chưa kết luận. Vũ hỏi cô có sợ tìm được Trình Sách rồi cũng phải sửa những điều từng tin về thầy không. Đầu bút cô dừng. Cậu thấy mình đã hỏi quá gần vết đau, định bảo thôi, nhưng cô không để cậu rút câu.
“Tôi tìm ông ấy để ông ấy có thể nói. Tôi cũng phải nghe phần mình không thích.”
“Nếu ông ấy không nói?”
An đậy lọ mực, nhìn ra cửa lều. “Thì tôi hỏi tiếp. Tôi chưa biết mình sẽ giỏi việc ấy tới đâu.”
Vũ gật, ngồi lại chờ mực khô thay vì tìm một lời đảm bảo. Cô đưa cậu góc giấy cần ép, bàn tay hai người chạm qua mép gỗ. Lần này cậu không vội rụt tay, cô cũng không vờ không thấy, nhưng họ còn bốn trang phải xếp cho khỏi nhòe trước khi đi ngủ.
Cuối đợt đo, ánh sáng cho thấy gian nền cao nối tới một đường sườn phía bắc, nơi cửa cũ đã lấp. Duyên nhớ có nhà gỗ của người giữ vườn phía trên, từng dùng lối ấy xuống lấy nước. Nhà ấy không nằm trong phần đoàn Đỗ Khâm được phép đào. An quyết định hỏi đường sống tới đó thay vì mở lại cửa đá, dù như vậy phải đi xa thêm hai ngày.
Kiều Sơn đưa họ sang bờ mua lương khô. Vũ đi sau, tay phải giữ sát sườn, nhìn trẻ con đẩy những chiếc thuyền làm từ vỏ cây dưới rãnh. Một đứa đòi cậu giữ hộ vì thuyền nó cứ quay. Cậu nhặt cành nhỏ sửa mái chèo lệch, dùng tay trái chọc lỗ bịt lại bằng nhựa, mất rất lâu. Đứa trẻ sốt ruột quay sang tự nhặt thuyền khác, bỏ cậu đứng với chiếc hỏng. An tới nhìn, bật cười vì vẻ mặt bị phản bội của cậu, rồi tự cầm chiếc hỏng thả thử. Nó chạy được gần một gang trước khi nghiêng, đủ để hai người phải đi vòng theo rãnh vớt lên.
Vũ trở về trại với đôi giày ướt, vai mỏi nhưng không đau tăng. Trong túi An có danh sách người giữ vườn, một tờ giấy mua lương, và mẩu gỗ đã có lại mái chèo. Cô không gọi nó là quà, chỉ bảo cậu giữ tới khi sửa cho thật chạy. Nghiêu nhìn mẩu gỗ, huýt sáo, được cô giao ngay việc kiểm đủ gạo thay vì bình luận.
Đỗ Khâm yêu cầu giữ bản đo tuyến tại hòm chung để người thay ca đọc. An chép bản dành cho đoàn, ghi rõ quyền sao cho phu đi nền, rồi cất bản đối chiếu nhiều ghi chú vào hòm khóa trong lều. Bản rập gốc vẫn ở ống riêng mang bên người. Vũ nhìn cô thử khóa, hỏi ngày mai đi khi nào. Cô bảo đợi Duyên đưa tin người giữ vườn có nhận khách, không tự tiện tới nhà người ta chỉ vì trên bản đồ có một con đường.
Đêm xuống, mắt đá chỉ còn một lỗ đen giữa cỏ. Vũ nằm nghiêng bên trái, tay phải được đệm bằng mảnh vải Lệ để. Những hình ảnh trong cổ thư đã yên, không trả lời tên người bên cửa sáng. Cậu nhớ ông Trương từng quỳ trên mái nhà để ghì một thanh rui, áo cũng rách vai và đầu gối cũng dính máu; nếu chỉ khắc người đứng thẳng, kẻ đến sau sẽ chẳng hiểu mái ấy đã được giữ bằng cách nào. Cậu kéo áo che vai cẩn thận, để sáng mai còn theo An đi hỏi người thật về lối đường chưa vẽ xong.
Chương 50: Đêm không còn bản đồ
Quyển III — Đường qua Cổ Di Tích