Chương 4: Chiếc rìu gãy
Quyển I — Rời Thanh Phong
Ngày Lâm Vũ cởi được dải vải che tay, cậu đòi chẻ hết đống củi sau bếp ông Trương.
“Được,” ông nói. “Những khúc bằng cổ tay thôi.”
Ông chỉ một đống nhỏ đã lựa riêng. Phần còn lại là những khúc sồi già mua chung với nhà Đặng, chờ người có cưa tới xẻ. Vũ nhìn cái đống được phép chẻ, thấy nó gần như có thể tự gãy nếu giẫm chân đủ mạnh. Cậu không nói ý ấy, nhưng mặt hẳn đã nói hộ, bởi ông Trương lập tức gõ ngón tay lên cán rìu.
“Muốn làm việc hay muốn có người khen?”
“Cháu muốn bếp không phải đốt cành vụn.”
“Thế làm đi.”
Ông đặt ghế bên kia sân, tiếp tục tước nan lợp. Từ hôm bị bỏng đã hơn một tuần, vệt đỏ ở cẳng tay Vũ nhạt dần, còn một khoảng da non dễ rát khi chạm. Cậu không tập dẫn khí trong những ngày ấy. Buổi tối chỉ ngồi một lát, nhận cái ấm nhẹ quanh người rồi thôi. Ông Trương chẳng biết kiểm tra thế nào, đành tin lời cậu nói.
Vũ đặt một khúc nhỏ lên gốc kê. Hai tay cầm rìu, chân tách vừa vai, cậu bổ đúng mắt gỗ đã được xoay tránh. Khúc củi tách ra gọn ghẽ. Lưỡi rìu mẻ từ trước vẫn dùng được nếu biết chọn góc. Cậu làm từng khúc, đặt phần đã chẻ sang trái, vỏ vụn sang phải.
Ông Trương không nhìn, nhưng thỉnh thoảng hỏi tay còn đau không. Vũ đáp không, một câu đúng. Đến khúc thứ mười bảy, mồ hôi chạy xuống thái dương, cậu thấy giữa hai lòng bàn tay có cảm giác ấm lạ. Nó giống thứ cậu đã nhận khi ngồi, song lần này xuất hiện giữa lúc vung rìu.
Cậu dừng lại. Cảm giác lùi đi.
Một cơn gió làm nan tre trên đầu gối ông Trương xô xuống. Ông cúi nhặt, miệng lẩm bẩm chửi con gà đang bới cạnh đó. Vũ nhìn bàn tay, siết rồi thả. Cậu đã biết không được giữ nóng ở một chỗ. Vậy nếu cứ để nó đi theo động tác, có lẽ sẽ không sao.
Cậu lấy khúc tiếp theo, bổ. Rìu xuống sâu hơn hẳn dự tính, mắc vào gốc kê. Cậu giật hai lần mới nhổ được ra.
Ông Trương ngẩng lên.
“Đổi gốc kê rồi à?”
“Không. Khúc này mềm.”
Vũ vừa nói vừa quay mặt sang đống sồi già. Một khúc nằm trên cùng có mắt gỗ cong như vết cười.
Giữa buổi, bà Lục gọi ông Trương sang khiêng giúp một chum nước. Ông bảo Vũ nghỉ uống rồi đi, chỉ cách một hàng rào, vẫn nghe được tiếng rìu.
Vũ uống hết nửa gáo, đặt lên thành chum. Đống nhỏ đã gần hết. Nếu chẻ thêm một khúc lớn, cậu có thể bớt phần việc người cưa phải làm. Cậu chọn chính khúc có mắt gỗ cong, lăn tới gốc kê, xoay phía nứt sẵn lên trên.
Nó nặng hơn cậu tưởng. Cậu kê đầu gối, chỉnh hai lần mới đứng thẳng được. Tay trái hơi rát vì vỏ cây cọ vào. Vũ xoa lên áo, đợi cảm giác ấy qua đi. Cậu không cần dùng khí. Chỉ bổ đúng chỗ nứt là đủ.
Nhát thứ nhất bật ra, làm cán rung đau cổ tay.
Vũ nhìn sang nhà bà Lục. Chưa có ai trở lại. Cậu dựng rìu, lấy viên nêm gỗ chèn vào kẽ nứt rồi bổ lần nữa. Lưỡi rìu mắc ngang mắt sồi. Khi kéo lên, cả khúc gỗ đi theo, đập xuống gốc kê thành một tiếng nặng nề.
Đáng lẽ cậu có thể để nguyên chờ ông Trương về. Nhưng như thế ông chỉ cần nhìn là biết cậu đã làm gì. Vũ gồng lưng, hít vào; cái ấm quen thuộc lại chạy qua ngực. Cậu thả cẳng tay theo lời chữ đã đọc, cố đẩy lực xuống cuối cán.
Khúc sồi bật rời, lưỡi rìu vẫn mắc trong đó.
Cán rìu đột ngột nhẹ hẫng. Vũ mất thăng bằng, lùi một chân vào đống vỏ. Một tiếng rắc vang ngay trên đầu. Cậu nhìn thấy miếng sắt đen quay đi, đập cạnh mái bếp, cắt đứt sợi lạt buộc rui. Rạ trượt xuống từng mảng, kéo theo bụi đất và chiếc rổ tre treo dưới hiên.
Cậu chạy tới, đưa tay đỡ theo bản năng. Thanh rui gãy sạt qua vai, rơi xuống sát chân. Bên trong bếp, tiếng nồi đất vỡ nghe khô và nhỏ hơn hẳn tiếng mái sập.
“Lùi ra!”
Ông Trương đã đứng ở cổng, một tay giữ vai bà Lục không cho bà lao vào. Vũ nghe nhưng còn cố kéo chiếc rổ mắc dưới đống rạ. Ông bước tới nắm cổ áo cậu, giật ngược ra sân. Đúng chỗ cậu vừa đứng, một mảnh ngói kê chân khói rơi vỡ tan.
Bụi phủ cả ba người. Con gà dưới ghế chạy vòng vòng, kêu như mình chịu thiệt hại lớn nhất.
Vũ nhìn đoạn cán rìu trơ trong tay. Phần gỗ sát đầu đã mục đen từ bên trong. Dây đay vẫn quấn nguyên, che kín vết nứt. Cậu không biết nó đã nứt từ hôm nào, nhưng biết mình vừa làm điều gì khiến nó không chịu nổi nữa.
Ông Trương thả cổ áo cậu, hỏi có ai bị thương không.
Không ai đáp ngay. Vũ lắc đầu, rồi nói thành tiếng, vì ông vẫn chờ.
Trưởng thôn tới cùng bác Đặng, người có chung đống sồi. Mọi người đẩy đống củi ra xa, chống tạm phần mái còn treo bằng hai cây sào. Ông Trương chui vào lấy hũ gạo trước; Vũ định đi theo, bị bác Đặng chặn lại.
“Đứng ngoài. Chúng ta chưa biết cột có xô không.”
“Cháu nhẹ hơn bác.”
“Cột không biết đếm cân.”
Vũ đứng ngoài, hai bàn tay bám bụi mà không có gì để cầm. Một lúc sau, ông Trương bước ra với hũ gạo và chiếc nồi còn lành. Tay ông dính một vết xước mới. Cậu nhìn, thấy dạ dày thắt lại.
Lưỡi rìu được tìm thấy trong đống rạ. Nó mẻ thêm một vệt sáng ở cạnh, mắt tra cán đã long. Bác Đặng cầm lên, hỏi cậu bổ thứ gì. Vũ chỉ khúc sồi. Những người lớn cùng nhìn mắt gỗ chưa hề tách. Nó nằm ngang sân như cố ý làm chứng.
“Cháu tưởng kẽ nứt đó…” Vũ bắt đầu.
Ông Trương đặt hũ gạo xuống. Ông không nói, khiến cậu càng nghe rõ giọng mình đang tìm chỗ trốn.
“Cháu đã thử thêm sức,” cậu nói lại. “Bác bảo chỉ chẻ củi nhỏ. Cháu lấy khúc lớn lúc bác sang bên kia. Lưỡi rìu mắc, cháu cố giật bằng cách thở trong cuốn sách.”
Trưởng thôn quay sang ông Trương. Ông gật một cái. Chuyện cổ thư chưa được kể ra làng; giờ cậu đã tự mở một nửa trước mặt mọi người. Bác Đặng nhíu mày, chạm vào cán rìu rồi kiểm tra cổ tay cậu.
“Có sức thì càng phải xem đồ. Cái cán này không chịu được cú giật của hai người khỏe, nói gì kiểu sức cháu vừa nói.”
Vũ định bảo mình không biết cán mục. Cậu ngậm miệng. Cậu thật sự không biết, nhưng đã thấy rìu rung, đã bị mắc, đã có đủ lúc để dừng lại.
Thiệt hại được tính ngay trên mảnh ván đặt ở sân. Hai cây rui cần thay, sáu bó rạ khô, một phần công lợp. Chiếc nồi đất của ông Trương mất hẳn. Bác Đặng đòi lại phần sồi đã bị chém sứt bằng công cưa; ông không bắt đền cả khúc nhưng không cho coi như chưa có gì.
Vũ nghe từng món, lấy que ghi xuống đất. Cậu có thể kiếm củi, đốn tre theo chỗ được phép và làm thuê ở sân phơi. Tiền cậu để trong hũ chỉ đủ một phần chiếc nồi.
“Cháu làm hết,” cậu nói.
“Chưa ai nói cháu làm được hết trong một ngày,” trưởng thôn đáp. “Ngày mai lợp, chiều nay chống kín trước khi mưa. Công ai ứng, ghi tên người ấy.”
Ông nhìn Vũ. Cậu cúi xuống nhặt một mảnh nồi, đặt vào rổ gãy. Lần này chẳng ai ngăn, vì đó là việc cậu được phép làm.
Buổi chiều, Vũ cùng bác Đặng khiêng tre từ bãi về. Cậu xin nhận đầu nặng. Bác đổi lại, bảo đầu ấy sẽ quệt đúng cột bếp nếu cậu mỏi rồi thả. Họ đi chậm, người trước báo chỗ ngoặt, người sau đếm bước khi qua nền trơn.
Vũ bắt đầu nhận ra hôm nay mọi người đều nói với cậu nhiều hơn bình thường. Những câu ngắn, rất cụ thể: đặt ở đây, xoay đầu kia, tránh chân, chờ đã. Không ai nói rằng họ mất lòng tin, nhưng cậu phải được nhắc cả việc mình đã làm suốt mấy năm.
Đặt xong cây tre cuối, cậu lau mặt bằng tay áo. Vệt bỏng cũ nhói nhẹ. Ông Trương thấy, bảo ngồi nghỉ. Vũ lắc đầu.
“Còn đống rạ.”
“Đống rạ không chạy.”
“Cháu phá thì cháu…”
Ông kéo ghế tới trước mặt cậu, chặn hết nửa lối đi.
“Ngươi đã nói câu đó năm lần. Ta nghe rồi.”
Vũ ngồi xuống, bực tức dồn lên mà không biết giận ai. Cậu ghét phải nhìn ông dọn bếp dưới mái thủng. Cậu ghét bác Đặng cứ kiểm lại dây sau khi cậu buộc. Cậu càng ghét vì nếu là mình, cậu cũng sẽ kiểm.
Ông Trương mang gáo nước tới. “Ta cần ngươi ngày mai còn dùng được hai tay. Không cần thêm một người nằm ở đây.”
Vũ uống, làm rơi một giọt lên quần. Cậu lấy ngón cái miết nó cho tới khi vải sẫm thành một vệt.
“Bác có tiếc đã cho cháu thử không?”
“Ta cho chẻ khúc nhỏ.”
“Cháu biết.”
“Vậy câu ngươi hỏi không đúng.”
Vũ đặt gáo xuống. Qua lỗ mái, một mảng trời sáng đến lộ liễu. Chiếc bếp trước đây cậu thấy chật giờ lạnh và rộng, mùi rạ bụi phủ hết mùi cháo. Cậu nhìn cổ tay trầy của ông, cuối cùng hỏi có đau không.
“Rát,” ông đáp. “Lát bà Mẫn xem. Ngươi có thể đun nước bên nhà mình cho ta.”
Cậu đứng lên, lần này chờ ông gật mới mang nồi đi.
Tối ấy, hai người ăn trong nhà Vũ. Mái nhà ông Trương được chống và phủ tạm, chưa đủ kín để ngủ yên nếu mưa lớn. Vũ nhường giường, bản thân trải chiếu dưới đất. Ông bảo chỗ ấy còn lạnh, cậu lấy thêm bao rơm kê xuống rồi hỏi như vậy được chưa.
Ông ngồi thử, không nói thêm.
Chiếc nồi mượn của bà Lục đặt trên ba viên đá ngoài hiên. Cơm có một lớp cháy mỏng ở đáy. Vũ định cạo bỏ, ông Trương lấy luôn phần ấy, nhai nghe giòn. Cậu nhìn ông, hỏi bác có đang cố làm cháu đỡ sợ không. Ông đáp mình thích cơm cháy từ trước khi cậu biết phá mái.
Vũ cười, rồi lại im. Hai người ăn hết cơm. Khi dọn, cậu lấy một mảnh giấy đã ghi đoạn công pháp, lật mặt sau, chép lại số tre và rạ mình phải trả. Những chữ đọc rõ trong đầu chẳng giúp cậu tính giá nồi. Cậu phải hỏi ông hai lần.
Ông Trương chỉnh một con số, đẩy giấy trở lại. Ở cuối, Vũ viết thêm: thay cán rìu, nhờ bác Đặng xem trước khi dùng. Cậu nhìn dòng ấy một lúc rồi ghi tiếp việc chèn mái nhà mình đã hứa từ hôm đầu.
“Đừng cộng lời hứa vào củi,” ông nói. “Cứ làm được việc nào, gạch việc ấy.”
Vũ đặt giấy dưới viên đá nhẵn để khỏi bay. Trên kệ, lưỡi rìu gãy nằm xa mép, đã bọc vải. Cậu không quẳng nó đi. Sáng mai sẽ phải mang tới bác Đặng, hỏi xem còn sửa được không, nghe giá rồi mới quyết định.
Đêm khuya, mưa gõ lên mái. Vũ tỉnh, chồm dậy tìm bát hứng. Ông Trương cũng thức, hai người đụng trán trong bóng tối, cùng xuýt xoa. Họ đặt được bát vào chỗ cũ, xê chiếu một gang tránh giọt bắn rồi nằm xuống.
Qua tiếng mưa, Vũ nghe ông thở đều trở lại. Cậu kéo chăn tới chân ông, để đầu mình cách mép bát xa hơn. Từ sáng tới giờ, đây là việc đầu tiên cậu làm mà không cần chứng minh mình đã mạnh lên.
Chương 5: Dấu nước trên cột
Quyển I — Rời Thanh Phong