Chương 39: Phú Thọ — lên Đền Hùng, nghe một câu Xoan

Nhật ký qua tư liệu — biên soạn từ nguồn công khai, không phải trải nghiệm chuyến đi trực tiếp.

Đi lên Đền Hùng, người ta mang theo nhiều điều khác nhau: lòng tưởng nhớ, câu hỏi về nguồn cội hoặc mong muốn hiểu một phong tục. Trong trang Phú Thọ này, ta thử đi cùng hai thứ có thể nghe và nhìn: lễ vật từ gạo và tiếng hát Xoan. Chúng dẫn câu chuyện tổ tiên vào công việc, kỹ năng và quan hệ giữa người đang sống.

Ngọn núi có người gìn giữ

UNESCO giới thiệu tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương gắn với Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, nơi cộng đồng tưởng nhớ tổ tiên và tổ chức nghi lễ. Di sản được ghi danh năm 2012. 1 Việc ghi nhận hướng tới thực hành văn hóa và ý nghĩa của nó với cộng đồng. Những truyền thuyết về thời Hùng cần được gọi đúng là truyện truyền thống, có sức sống tinh thần riêng, không biến thành ngày tháng đã được khảo chứng chỉ vì được kể tại di tích.

Núi và đền tạo một hành trình có độ cao, bậc đi và khoảng dừng. Trong ảnh, mái công trình thường đứng giữa cây; trong thực tế, người sử dụng không gian có cả người hành lễ lẫn khách tìm hiểu. Nếu gia đình đến, có thể chọn một câu hỏi về cách chăm nơi thờ tự thay vì cố đi đủ mọi góc trong thời gian ngắn. Công việc duy trì không gian là phần tiếp diễn của di sản.

Hạt gạo trong lễ vật

Hồ sơ UNESCO nhắc các lễ vật từ gạo như bánh chưng và bánh giầy trong thực hành tưởng nhớ. 1 Hạt gạo thường nằm ở bữa ăn, tới đây lại có ý nghĩa trong nghi lễ. Sự thay đổi không làm mất công việc trồng, xay và chế biến phía sau. Nó thêm mối quan hệ giữa vật dùng hằng ngày với lòng biết ơn và cách cộng đồng bày tỏ nguồn gốc.

Cả nhà có thể nhìn một món bánh quen bằng câu hỏi mới: nguyên liệu từ đâu, ai làm, món ấy được dùng dịp nào và lời giải thích đi kèm là gì? Một câu chuyện dân gian liên quan bánh nên được kể như câu chuyện; một mô tả quy trình làm bánh lại cần công việc thật. Giữ hai cách kể bên nhau giúp trẻ vừa yêu trí tưởng tượng truyền thống vừa hiểu lao động cụ thể.

Câu Xoan cần người truyền

Theo UNESCO, hát Xoan Phú Thọ kết hợp hát, múa, trống và phách, gắn với thực hành tưởng nhớ Hùng Vương. Các phường Xoan cùng người đứng đầu và nghệ nhân giữ vai trò chọn người học, truyền cách hát và tổ chức luyện tập. Di sản nằm trong Danh sách đại diện từ năm 2017. 2 Một làn điệu được nhớ bằng người thực hành và các dịp gặp, không chỉ bằng một file ghi âm.

Nếu xem tư liệu, em thử nghe trống và phách riêng trước, rồi nghe chúng cùng lời hát. Nhịp giúp các phần gặp nhau thế nào? Người hát có đổi vị trí hoặc động tác không? Những câu hỏi ấy làm trẻ bước vào nghệ thuật bằng điều có thể nhận ra, sau đó mới tìm hiểu các phần nghi lễ và vốn lời sâu hơn từ người biết nghề.

Tin lễ hội Đền Hùng năm 2026 của Cục Du lịch tiếp tục đặt hoạt động văn hóa trong không gian Nghĩa Lĩnh. 3 Nó là một lát cắt của đời sống hiện tại, nhắc rằng nơi tưởng niệm vẫn có người tổ chức và gìn giữ hôm nay. Câu chuyện không dừng ở mốc được ghi danh. Mỗi thế hệ phải quyết định sẽ học, trao truyền và ứng xử với không gian chung ra sao.

Hoạt động cuối chương là làm một trang “nguồn cội gần nhà”. Mỗi người ghi một phong tục tưởng nhớ tổ tiên của gia đình nếu muốn chia sẻ, một người đã dạy mình và một điều còn muốn hiểu. Đặt trang ấy cạnh câu chuyện Đền Hùng và Xoan, ta thấy ký ức cần những mối nối từ nhỏ tới lớn.

Cuối hành trình, núi Nghĩa Lĩnh có thể ở xa nơi em sống. Nhưng thói quen hỏi ai đã làm, ai đã dạy và ta có thể giữ điều gì sẽ theo về nhà. Một chuyến tìm về nguồn cội đầy hơn khi nó mở thêm trách nhiệm nhẹ nhàng với những người và những thực hành đang ở quanh mình.

Ảnh tư liệu: Khu di tích Đền Hùng, Phú Thọ. Ảnh: Thang Nguyen from Nottingham, United Kingdom · CC BY-SA 2.0. Ảnh gốc · Quyền sử dụng. Bản hiển thị được thu nhỏ và đổi định dạng, giữ điều kiện sử dụng gốc.

Nguồn đã đọc

Đối chiếu ngày 20/10/2026: 1. UNESCO: Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ; 2. UNESCO: Hát Xoan Phú Thọ; 3. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam: Lễ hội Đền Hùng2026.