Chương 34: Bắc Ninh — một câu quan họ có người đáp

Nhật ký qua tư liệu — biên soạn từ nguồn công khai, không phải trải nghiệm chuyến đi trực tiếp.

Có những bài hát cần người nghe, và có những cách hát còn cần người đáp. Quan họ khiến câu hỏi “bài đã hết chưa” trở nên thú vị: một vế vừa xong có thể mở chỗ cho vế tiếp theo. Trong hành trình Bắc Ninh, ta thử nghe không chỉ tiếng hát mà cả mối quan hệ giữa những người đang hát với nhau.

Làng và những nơi lưu ký ức

Cục Du lịch Quốc gia giới thiệu làng Diềm trong không gian văn hóa ven sông Cầu, với đền Cùng, giếng Ngọc, đền Vua Bà và đình Diềm. 2 Tên địa điểm cho thấy quan họ không chỉ ở sân khấu biểu diễn. Nó liên hệ với nơi cộng đồng gặp gỡ, thực hành tín ngưỡng và gìn giữ ký ức. Những câu chuyện Vua Bà cần được nghe như truyền thống của cộng đồng, tách khỏi việc xác định sự kiện bằng chứng cứ lịch sử.

Nếu xem sơ đồ làng, em thử nối các điểm bằng một hành trình đi bộ trên giấy. Chỗ thờ, giếng và đình giữ các vai trò khác nhau trong đời sống. Cùng một làn điệu, bối cảnh hát ở sân đình và trên sân khấu hôm nay có thể khiến người nghe chú ý khác nhau. Không gian không làm ra tiếng hát một mình, nhưng góp vào cách con người gặp và nhớ nhau.

Một câu hát mở sang câu khác

UNESCO mô tả quan họ bằng các vế hát luân phiên giữa nhóm nữ và nhóm nam, có giai điệu tương ứng nhưng lời khác nhau. Di sản được ghi danh năm 2009. 1 Điều ấy giúp em có một cách nghe cụ thể: tìm phần lặp lại ở nhạc, phần thay đổi ở lời và khoảng nhường cho người khác. Quan họ không chỉ là một giọng hát đẹp đứng riêng.

Trong hồ sơ cũ, Bắc Ninh và Bắc Giang được gọi là hai tỉnh của không gian thực hành. Sau sắp xếp năm 2025, những tên vùng ấy tiếp tục giúp hiểu bề rộng văn hóa trong tỉnh Bắc Ninh hiện nay. 1 Một ranh hành chính đổi không có nghĩa các mối gắn kết làng và kỹ năng hát đột ngột bắt đầu lại từ đầu. Câu chuyện di sản có nhịp thời gian riêng, đi qua nhiều thế hệ người học.

Lắng nghe cũng là một kỹ năng

Hồ sơ UNESCO gắn quan họ với phong tục giao tiếp và liên kết cộng đồng, đồng thời nhắc việc người trẻ luyện các kỹ thuật hát. 1 Vì thế, người tập cần biết phần mình và chú ý phần người kia. Điều ấy gần với một cuộc trò chuyện tốt: câu trả lời cần nghe được câu hỏi. Nhưng trong quan họ, quan hệ ấy còn được thực hành bằng hơi, giọng và vốn lời ca.

Cả nhà có thể chọn một đoạn ghi âm có ghi người hát, nơi ghi và bối cảnh. Nghe lần đầu để cảm nhận, lần sau dùng hai màu đánh dấu lúc hai bên cất giọng. Chưa hiểu hết lời cũng được; trước tiên, em đã nghe được cách cuộc hát chuyển lượt. Sau đó đọc phần giới thiệu để biết đoạn ấy thuộc hình thức nào, tránh nghĩ một đoạn ngắn đã kể hết quan họ.

Nếu có dịp nghe người làm nghề giải thích, một câu hỏi hay là họ học nghe và nhớ làn điệu như thế nào. Câu trả lời có thể dẫn về người thầy, gia đình và những buổi tập. Từ chiếc nón, khăn hay áo đẹp trong ảnh, ta đi được tới công việc luyện giọng mà ảnh không thể giữ lại.

Hoạt động cuối trang là tạo một cuộc đối đáp tự nghĩ bằng lời nói: người đầu nêu điều thích ở một nơi, người sau đáp bằng điều muốn tìm hiểu thêm. Đừng gọi trò chơi ấy là quan họ; nó chỉ giúp cảm nhận niềm vui nhường chỗ cho người khác. Làng Diềm để lại trong sổ một khoảng nghỉ giữa hai vế hát. Khoảng nghỉ không trống: ở đó có sự chú ý và lời mời tiếp tục một mối gắn kết.

Nguồn đã đọc

Đối chiếu ngày 20/10/2026: 1. UNESCO: Dân ca Quan họ Bắc Ninh; 2. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam: Làng Diềm và sông Cầu.