Chương 36: Bắc Ninh — những lớp màu Đông Hồ

Nhật ký qua tư liệu — biên soạn từ nguồn công khai, không phải trải nghiệm chuyến đi trực tiếp.

Một con lợn, đàn gà hay cảnh sinh hoạt trong tranh có thể khiến trẻ dừng lại trước khi biết tên làng Đông Hồ. Hình dáng rõ, màu đặt thành mảng và đường nét có sức kể riêng. Nhưng nhìn kỹ một tờ tranh, câu hỏi sẽ đổi: làm thế nào nhiều lớp màu gặp nhau đúng chỗ để thành một hình?

Từ làng ven sông tới tờ giấy

Cục Du lịch Quốc gia giới thiệu Đông Hồ bên sông Đuống ở Bắc Ninh, gắn với nghề tranh dân gian và giấy bồi điệp. 2 Song Hồ, Thuận Thành trong những bài cũ là địa chỉ của thời xuất bản; ta dùng để đối chiếu vùng, không sao nguyên thành địa chỉ hiện tại. Đặt con sông lên bản đồ, làng tranh trở về một nơi có đường đi và cộng đồng, không còn chỉ là tên phong cách trong sách mỹ thuật.

Lớp điệp lấy từ vỏ sò, hến tạo nên bề mặt riêng cho giấy, theo tư liệu du lịch. 2 Một tờ giấy vì thế đã có công việc chuẩn bị trước khi màu đầu tiên được in. Khi quan sát bản tranh được giới thiệu rõ nguồn gốc, em thử nhìn phần nền còn trống. Khoảng không có hình vẫn giữ dấu của vật liệu và kỹ năng, không phải phần bị bỏ quên.

Màu tới theo thứ tự

UNESCO mô tả quy trình làm tranh bằng ván khắc, chuẩn bị màu từ vật liệu tự nhiên và in trên giấy phủ điệp; màu được đưa lên theo trình tự, nét đen hoàn thiện hình ở bước cuối. 1 Một tờ tranh không được tạo bằng cách tô tùy ý cho đầy. Các bản in phải gặp nhau ở vị trí phù hợp, để mắt người xem đọc được đường viền và mảng hình.

Hãy chọn một hình đơn giản, như chiếc lá tự nghĩ, rồi vẽ riêng phần màu và phần nét trên hai tờ giấy mỏng. Khi chồng lệch, lá có thể thành một hình khác. Khi hai phần khớp, sự phối hợp gần như biến mất vì mắt đọc hình quá dễ. Trò thử ấy giúp nhận ra tính chính xác thường nằm phía sau cảm giác giản dị của tranh.

Bức tranh có điều muốn nói

Theo UNESCO, đề tài Đông Hồ có thể liên quan tín ngưỡng, lịch sử, đời sống hằng ngày và cảnh quan; tranh gắn với các dịp lễ, Tết và thực hành văn hóa. 1 Một con vật trong tranh không chỉ để người xem gọi đúng tên. Bố cục, đồ vật đi cùng và cách đặt các hình có thể mở ra lời chúc, câu chuyện hay ý nghĩa cần được người làm nghề giải thích.

Nếu gặp một bản tranh có chữ, hãy đọc phần giới thiệu hoặc bản giải thích đáng tin thay vì bỏ chữ như một họa tiết. Hình và lời có thể cùng tạo câu chuyện. Trong gia đình, mỗi người thử nói điều mình thấy trước, rồi điều mình nghĩ tranh muốn kể. So sánh với giải thích của người nắm nghề sẽ giúp phân biệt quan sát của riêng ta với ý nghĩa được trao truyền.

Giữ nghề là giữ khả năng làm

Nghề làm tranh Đông Hồ được UNESCO ghi danh năm 2025 vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Hồ sơ nhắc số gia đình tiếp tục làm nghề còn ít và việc truyền kỹ năng cho người học. 1 Danh sách ấy không phải chiếc cúp bảo đảm nghề đã an toàn. Nó hướng sự chú ý tới điều cần được hỗ trợ để kiến thức tiếp tục có người làm được.

Gia đình có thể làm một tấm nhãn cho bản in tự tạo: người thiết kế, vật liệu, thứ tự màu và điều cần sửa. Khi xem một sản phẩm nghề thật, những câu hỏi tương tự giúp hiểu công việc trước khi chỉ nhận xét giá hay màu. Em không cần làm được tranh Đông Hồ để tôn trọng người làm. Hiểu một bước khó và biết hỏi đúng đã là bắt đầu.

Cuối trang, giữ lại hai bản in thử hơi lệch của mình cạnh bản đã sửa. Chúng nhắc rằng một hình vui mắt có thể chứa nhiều năm học nghề. Đông Hồ đi từ một tờ tranh nhỏ tới câu chuyện lớn về cách bàn tay, ký ức và người học cùng giữ cho một truyền thống còn khả năng tiếp tục.

Nguồn đã đọc

Đối chiếu ngày 20/10/2026: 1. UNESCO: Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ; 2. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam: Làng tranh Đông Hồ.