Chương 5: Hà Nội — một buổi học cùng bia đá

Nhật ký qua tư liệu — biên soạn từ nguồn công khai, không phải trải nghiệm chuyến đi trực tiếp.

Một tấm bia đá có thể là bảng thành tích, nhưng cũng có thể là một cuốn sách đông tác giả. Đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám trong trang tư liệu Hà Nội này, ta hãy thử tìm những người ở phía sau hàng chữ. Người thi đỗ có tên. Vậy người soạn văn bia, người viết chữ đẹp và người cầm đục có để lại dấu vết không?

Đi qua những sân học

Cục Du lịch Quốc gia giới thiệu Văn Miếu được lập năm 1070, Quốc Tử Giám ra đời năm 1076; các khoảng sân, Khuê Văn Các và giếng Thiên Quang tạo nên trình tự không gian của di tích. 2 Đặt cạnh trường học hôm nay, nơi ấy vừa quen vừa lạ. Quen ở lòng mong học tốt; lạ ở chương trình, cách tuyển chọn và quan niệm về con đường làm quan thời trước. Không nên dùng một chữ “đại học” để xóa hết những khác biệt qua nhiều thế kỷ.

Nếu đi cùng gia đình, em có thể nhìn cách cổng dẫn sang sân kế tiếp. Một khoảng mở được theo sau bởi một mái nhà, rồi một khoảng mở nữa: mắt có thời gian nghỉ và đổi hướng. Hãy chọn nơi khiến mình tự nhiên muốn nói nhỏ hơn. Đó là cảm nhận của em về không gian, không phải bằng chứng rằng học trò xưa cũng cảm thấy y hệt. Một trang du ký tốt đủ chỗ cho cả kiến thức lẫn cảm xúc, nhưng đặt chúng đúng ngăn.

Hai niên đại trên cùng một viên đá

UNESCO mô tả 82 bia ghi danh các khoa thi từ năm 1442 đến 1779; bia được dựng trong khoảng 1484–1780. Hai dãy năm không trùng nhau. Một kỳ thi diễn ra trước, việc ghi nhớ bằng đá có thể đến sau. Hồ sơ này được ghi vào Chương trình Ký ức Thế giới năm 2011. 1 Chỉ cần để ý hai cột thời gian, em đã tránh được lỗi đọc ngày dựng bia thành ngày tổ chức kỳ thi.

Bia còn ghi người soạn, người sửa, người viết và người khắc. Kiểu chữ, họa tiết và hình rùa cũng khác giữa các thời. 1 Bởi vậy, việc đứng trước bia không nhất thiết là cố đọc hết những chữ Hán chưa biết. Ta có thể bắt đầu bằng câu hỏi nhỏ hơn: đường viền có nhịp gì, khoảng trống ở đâu, phần nào bị mòn? Khi dùng bản dịch được công bố, hãy đặt bản dịch cạnh ảnh để thấy văn bản và đồ vật vốn thuộc về nhau.

Những con rùa dưới bia thường khiến trẻ muốn đến gần. Thay vì chạm lên bề mặt, hãy thử phác dáng đầu và chân từ một vị trí được phép đứng. Một nét khác nhau giữa hai con rùa là phát hiện của riêng em. Hình chụp cũng cần chú thích rõ bia nào; nếu chỉ viết “rùa đá ở Hà Nội”, lần sau chính em có thể không tìm lại được đối tượng mình từng quan sát.

Một bài học không có điểm số

Ở nhà, cả nhà hãy làm một tấm bia giấy cho một việc học có ích: biết vá áo, đọc xong sách khó, giúp em nhỏ hiểu phép tính. Ghi tên người học và những người hỗ trợ, rồi thêm ngày việc ấy diễn ra và ngày tấm bia giấy được làm. Bỗng nhiên, hai niên đại trên bia cổ trở nên dễ hiểu. Thành quả của một người cũng hiện ra như kết quả của nhiều bàn tay.

Văn Miếu không thể trả lời thay ta câu hỏi học để làm gì. Nó đặt câu hỏi ấy giữa sân, giếng, mái và những hàng chữ. Rời trang này, em có thể nhớ một cái tên hoặc chỉ một nét chạm khắc. Điều đáng mang theo hơn là thói quen nhìn vào quá trình phía sau thành tích, và giữ lòng tò mò ngay cả khi gặp một trang sách chưa đọc được.

Ảnh tư liệu: Cổng Văn Miếu–Quốc Tử Giám, Hà Nội. Ảnh: Jakub Hałun · CC BY 4.0. Ảnh gốc · Quyền sử dụng. Bản hiển thị được thu nhỏ và đổi định dạng, giữ điều kiện sử dụng gốc.

Nguồn đã đọc

Đối chiếu ngày 20/10/2026: 1. UNESCO: Bia các khoa thi triều Lê và Mạc; 2. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam: Sáu di sản Hà Nội.