Chương 70: Bình Định — nhìn tháp qua từng viên gạch

Hành trình kiến trúc qua hồ sơ điểm đến, không dựng một chuyến đi trực tiếp.

Một vùng đất có thể được đọc qua các đường thẳng đứng. Ở Bình Định trước sắp xếp năm 2025, nay thuộc Gia Lai, tháp Bánh Ít và tháp Đôi giúp ta nhìn hai cách nghệ thuật Chăm tổ chức hình khối. Cùng gọi là tháp, nhưng số công trình, vị trí và dáng mái lại khác. Câu hỏi đầu trang là: khi đi từ cái nhìn toàn cảnh đến từng viên gạch, em có phát hiện ra hai nơi đang kể hai câu chuyện riêng?

Bốn tháp trên một ngọn đồi

Cổng du lịch Quy Nhơn giới thiệu Bánh Ít như quần thể bốn tháp trên đồi, niên đại khoảng cuối thế kỷ XI đến đầu XII. Tên quen thuộc liên hệ dáng nhìn từ xa với chiếc bánh ít; nguồn còn ghi tên Tháp Bạc. 1 Tên ví von làm công trình gần trí nhớ người dân, trong khi các tên khác giữ dấu của lịch sử nghiên cứu.

Trước một ảnh toàn cảnh, em thử tìm tháp chính và các tháp đi cùng. Một khối đứng riêng khác một nhóm nhiều khối: mắt có thể chuyển từ thấp lên cao hoặc từ ngoài vào trong. Nếu ảnh chỉ có một tháp, đừng vội kết luận quần thể chỉ còn một công trình. Góc chụp là lựa chọn của người chụp, không phải toàn bộ bản đồ.

Mỗi tháp trong quần thể được cổng du lịch mô tả có nét kiến trúc riêng. 1 Gia đình có thể đặt hai ảnh rõ cạnh nhau, so chân tháp, thân và mái. Có chi tiết nhìn giống nhưng tỷ lệ khác làm cảm giác toàn khối đổi đi. Việc so sánh ấy đưa người xem đến thiết kế thay vì chỉ ghi nhận gạch có màu đỏ.

Hai tháp trong không gian Quy Nhơn

Tháp Đôi, còn gọi tháp Hưng Thạnh, có hai công trình được nguồn du lịch xếp khoảng cuối thế kỷ XII. Thân vuông kết hợp phần trên với mặt cong; ở các góc có hình tượng Garuda như nâng phần mái. 2 Garuda thuộc thế giới thần thoại và nghệ thuật tôn giáo, không phải tên một loài chim để tìm trong danh sách động vật địa phương.

Hãy phác đường bao một tháp bằng một nét, rồi vẽ đường bao tháp còn lại. Khi đặt cạnh nhau, ta dễ nhận độ cao tương đối và khoảng cách giữa hai khối. Các cửa và chi tiết trang trí đưa mắt lên trên, nhưng phần thân vẫn cần được nhìn để hiểu tỷ lệ. Một công trình nhỏ hơn không nhất thiết kém quan trọng; chức năng và quan hệ trong nhóm cần thuyết minh riêng.

Tên Phước Hiệp, Tuy Phước, Đống Đa hay thành phố Quy Nhơn trong các hồ sơ trước đây là nhãn địa bàn của thời điểm ghi. Chương dùng tên vùng Bình Định và Quy Nhơn để đọc lịch sử điểm đến; không lấy trường địa chỉ trên cổng cũ làm địa chỉ hành chính hiện thời. Giá và giờ có thể thay đổi nên không được đưa vào hành trình này.

Di sản và cách kể hôm nay

Đơn vị văn hóa của Gia Lai giới thiệu chương trình nghệ thuật tại Tháp Đôi kết hợp di sản với các loại hình trình diễn đương đại, trong đó có võ cổ truyền Bình Định. 3 Một chương trình hôm nay có thể khơi tò mò về quá khứ, nhưng không tự trở thành bản tái hiện mọi nghi lễ Chăm xưa. Phân biệt việc diễn mới với tư liệu lịch sử giúp thưởng thức cả hai rõ hơn.

Khám phá cùng nhau: vẽ hai ô cho Bánh Ít và Tháp Đôi, mỗi ô chọn một đặc điểm chỉ nơi ấy có trong phần em đã đọc. Sau đó viết một câu hỏi chung về vật liệu hoặc tay nghề. Trang Bình Định kết thúc ở đường bao tháp, để lần tới gặp một khối gạch cổ, em biết bắt đầu từ hình dáng riêng của nó trước khi tìm một nhãn chung.

Nguồn đã đọc

Đối chiếu ngày 20/10/2026: 1. Cổng Du lịch Quy Nhơn: Tháp Bánh Ít; 2. Cổng Du lịch Quy Nhơn: Tháp Đôi; 3. Trung tâm Văn hóa – Võ thuật Gia Lai: Nghệ thuật tại Tháp Đôi.