Chương 64: Bảo tàng Chăm — hỏi một khối sa thạch

Hành trình qua hiện vật và nguồn bảo tàng, không thay lời của cộng đồng được giới thiệu.

Một khối đá đứng yên có thể làm mắt người xem chuyển động. Tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng, các hình người, hoa văn và kiến trúc đưa ta từ đường cong nhỏ đến những câu chuyện văn hóa rộng hơn. Câu hỏi đầu trang là: trước khi biết nhân vật trong tác phẩm tên gì, ta có thể quan sát được điều gì bằng chính đôi mắt mình?

Tòa nhà cũng có lịch sử

Cổng du lịch thành phố cho biết tòa nhà đầu tiên khởi công năm 1915, hoàn thành năm 1916 và mở đón công chúng từ năm 1919. Thiết kế kết hợp kiến trúc bảo tàng với những nét gợi từ đền tháp Chăm. 1 Như vậy, tuổi nơi trưng bày và tuổi hiện vật là hai câu chuyện khác nhau. Công trình bảo tàng giúp gom, nghiên cứu và giới thiệu những tác phẩm có hành trình trước khi đến đây.

Các phòng gắn với những tên như Trà Kiệu, Mỹ Sơn, Đồng Dương và Tháp Mẫm. 1 Đi qua một phòng là đi theo cách người làm bảo tàng tổ chức tri thức. Tên phòng có thể liên quan địa điểm tìm thấy hoặc nhóm tác phẩm. Muốn kể lại, em nên đọc nhãn, để không nhầm nơi tác phẩm đang đứng với nơi nó từng thuộc về.

Một đài thờ có bốn mặt

Hồ sơ Cục Di sản giới thiệu đài thờ Trà Kiệu bằng chất liệu sa thạch, phần đế vuông và các khối tròn phía trên. Những mặt chạm khắc có nhiều nhân vật, trang phục, trang sức và tư thế khác nhau. 2 Hình thể tổng thể và chi tiết không tách rời: phần vuông tạo những mặt để kể, còn đường tròn dẫn mắt đi quanh.

Em có thể chọn một tư thế bàn tay trong ảnh rõ, phác lại bằng vài nét rồi tìm hướng nghiêng của đầu và vai. Khi ba phần được đặt cạnh nhau, dáng người bắt đầu mang chuyển động dù đá vẫn đứng yên. Chưa cần tự diễn giải một nghi lễ hoặc điệu múa cổ. Động tác nhìn thấy là bằng chứng quan sát; ý nghĩa cần đọc từ người nghiên cứu và bối cảnh tác phẩm.

Hồ sơ liên hệ các hình chạm với chủ đề thần thoại và giao lưu văn hóa Ấn Độ – Đông Nam Á. 2 Các vị thần và sinh vật trong tác phẩm thuộc thế giới tín ngưỡng, nghệ thuật, truyện kể. Khi giải thích cho trẻ, người lớn có thể nói rõ đây là hình tượng người xưa dùng để biểu đạt niềm tin; không cần biến nó thành động vật có thật từng sống quanh bảo tàng.

Văn hóa có người sống hôm nay

Trang giới thiệu phòng Văn hóa Chăm của du lịch thành phố đặt bên cạnh nghệ thuật tôn giáo cổ các nội dung về truyền thống và đời sống hiện nay của dân tộc Chăm. 3 Đây là một chuyển hướng cần thiết: cộng đồng không dừng lại ở niên đại của tượng đá. Những con người hôm nay tiếp tục làm việc, sáng tạo và có quyền giải thích về văn hóa của mình.

Gia đình có thể chọn một câu hỏi nối quá khứ với hiện tại: vật liệu nào còn được sử dụng, cách gọi nào cần phát âm đúng, hoặc một sinh hoạt được giới thiệu bởi chính ai? Không nên hỏi một người Chăm phải đại diện cho mọi cộng đồng và mọi thời đại. Từ bảo tàng, ta học cách nhận ra sự đa dạng trước khi đi đến kết luận chung.

Khám phá cùng nhau: mỗi người chọn một chi tiết gồm đường cong, dáng người hoặc họa tiết. Ghi một câu miêu tả không suy đoán và một câu giải thích có nguồn. Trang sa thạch khép ở điều nhỏ ấy. Khi em biết nhìn kỹ trước khi đặt tên, khối đá đứng yên đã làm cuộc hành trình hiểu biết của mình bắt đầu chuyển động.

Nguồn đã đọc

Đối chiếu ngày 20/10/2026: 1. Du lịch Đà Nẵng: Bảo tàng Điêu khắc Chăm; 2. Cục Di sản văn hóa: Đài thờ Trà Kiệu; 3. Du lịch Đà Nẵng: Phòng trưng bày Văn hóa Chăm.