Chương 46: Đọi Tam — nghe một chiếc trống thành hình

Một hành trình đọc làng nghề và di tích qua nguồn công khai.

Trống trường có thể báo một giờ học mới; trống trong lễ hội có thể gọi mọi người chú ý về cùng một hướng. Trước khi âm thanh vang lên, chiếc trống đã trải qua một hành trình khác ở bàn tay người thợ. Đọi Tam, trong vùng Hà Nam trước sắp xếp năm 2025, nay thuộc Ninh Bình, đưa ta đến câu hỏi: người làm trống dùng tai ở công đoạn nào của một nghề tưởng như chủ yếu cần tay?

Bàn tay chuẩn bị cho một tiếng vang

Bài giới thiệu của cổng Tiên Sơn nói đến những khâu chọn gỗ, bào da, bưng trống và thẩm âm. Trong đó, bưng trống đòi hỏi kinh nghiệm và sự chính xác. 1 Chỉ đọc tên từng khâu cũng thấy chiếc trống không xuất hiện nguyên vẹn từ một vật liệu duy nhất. Người thợ phải làm cho những phần khác nhau cùng tham gia tạo âm thanh.

Nếu có ảnh quá trình chế tác, em thử sắp xếp theo điều mình chắc chắn: phần thân đã thành hình chưa, mặt trống đã căng chưa, người thợ đang làm hay đang kiểm tra? Với ảnh không có chú thích rõ, giữ một dấu hỏi. Chúng ta không thể nhìn bàn tay cầm dụng cụ rồi đoán ngay đó là bước cuối cùng. Thứ tự của nghề cần được người hiểu nghề xác nhận.

Ở nhà, gia đình có thể gõ nhẹ hai hộp rỗng bằng đầu ngón tay, rồi thử gõ khi bên trong có thêm một mảnh vải. Ghi xem tiếng khác thế nào, không cần cố đặt tên âm cao thấp khi chưa nghe rõ. Đây là thử nghiệm về vật và âm, không phải cách chế tạo trống Đọi Tam. Khoảng cách giữa trò chơi và nghề thật chính là nơi để em đặt câu hỏi cho nghệ nhân.

Một nghề phải có người học

Nguồn địa phương ghi lại việc nghệ nhân truyền dạy và những giai đoạn người làm trống phải tìm thêm sản phẩm để giữ việc làm. 1 Vì thế, giữ nghề còn là chuyện người trẻ học được, làm được và có lý do tiếp tục làm. Một làng nghề có quá khứ dài vẫn phải giải những bài toán rất hiện tại.

Gia đình hãy tìm một kỹ năng ai đó trong nhà biết rõ: vá áo, sửa xe đạp hoặc nấu một món ăn. Người ấy làm chậm lại để chỉ, còn người học ghi chỗ khó diễn đạt bằng lời. Có thể một động tác chỉ cần vài giây nhưng phải thử nhiều lần mới quen. Sau bài tập, ý nghĩa của từ truyền nghề sẽ cụ thể hơn một dòng khen bàn tay khéo léo.

Núi Đọi giữ một văn bản đá

Câu chuyện vùng Hà Nam còn có bia Sùng Thiện Diên Linh ở chùa Đọi. Hồ sơ Cục Di sản văn hóa giới thiệu văn bia thời Lý, với nội dung cung cấp thông tin về công trình và đời sống văn hóa đương thời. 2 Từ trống sang bia là chuyển từ một vật tạo âm sang một vật giữ chữ. Cả hai đều cần người sau biết cách đọc hoặc nghe thì giá trị mới tiếp tục đến với cộng đồng.

Đứng trước bản dịch văn bia, em có thể chọn một câu ngắn để tìm hiểu. Ai viết văn bản? Viết để ghi điều gì? Thời điểm dựng bia có cách xa sự kiện được kể không? Không cần đọc hết chữ Hán mới có thể hỏi đúng. Một bản dịch kèm tên người dịch và nơi công bố là chiếc cầu hữu ích, nhưng vẫn nên giữ đường dẫn về hồ sơ hiện vật.

Đừng gộp tuổi làng nghề, tuổi từng chiếc trống và tuổi tấm bia thành một con số chung. Chúng là ba thước đo khác nhau. Trang sổ có thể để chúng ở ba dòng song song, giúp người đọc thấy một vùng đất chứa nhiều loại ký ức: kỹ năng trong cơ thể người thợ, âm thanh trong sinh hoạt và chữ khắc trên đá.

Khám phá cùng nhau: chọn một vật có âm thanh trong nhà, vẽ các bộ phận rồi ghi câu hỏi mình muốn hỏi người làm ra nó. Bên cạnh, chép tên một văn bản có nguồn về núi Đọi. Khi tiếng trống kết thúc, câu hỏi về người chế tác và người truyền nghề vẫn có thể vang tiếp trong trang sách.

Nguồn đã đọc

Đối chiếu ngày 20/10/2026: 1. Cổng Tiên Sơn: Giữ lửa nghề trống Đọi Tam; 2. Cục Di sản văn hóa: Bia Sùng Thiện Diên Linh.