Chương 41: Chu Đậu — màu xanh đi xa

Một chuyến đi bằng hiện vật và hồ sơ, không phải nhật ký chứng kiến trực tiếp.

Một chiếc bình có thể đi xa hơn người làm ra nó. Nghĩ đến điều ấy, trang Chu Đậu bắt đầu bằng hai hình rất nhỏ: một lò gốm và một con thuyền. Chu Đậu nằm trong vùng Hải Dương trước đợt sắp xếp năm 2025, nay thuộc Hải Phòng; những tên Nam Sách, Hải Dương trong tài liệu cũ giúp lần theo lịch sử nghề. Ta giữ chúng như địa danh của tư liệu, không dùng làm địa chỉ hành chính hiện tại.

Nhìn một nét vẽ

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu gốm Chu Đậu qua dáng bình, men và hoa văn, trong đó có dòng men trắng vẽ lam. Nhiều sản phẩm mang họa tiết gần đời sống và thiên nhiên. 1 Trước một ảnh hiện vật, thay vì cố nhớ tất cả thuật ngữ, em thử tìm chỗ đường cong đổi hướng. Có nét chạy quanh thân, có nét nằm gọn trong một khoảng. Bề mặt tròn buộc người vẽ nghĩ đến người xem từ nhiều phía.

Một bài tập vui là vẽ hoa văn lên dải giấy rồi cuộn dải ấy thành ống. Hình nào bị đường nối cắt ngang? Khoảng trống nào bỗng quá rộng? Đây chỉ là bài học về bố cục, không mô phỏng đầy đủ nghề gốm. Nhưng sau khi thử, ta dễ hiểu vì sao một chiếc bình đẹp cần cả sự chính xác lẫn khả năng dự đoán hình ảnh khi nó bao quanh một vật thể.

Đồ vật giữ đường đi

Tài liệu khoa học của bảo tàng đặt gốm sứ Hải Dương trong lịch sử giao thương; sản phẩm Chu Đậu được phát hiện tại nhiều địa điểm ở ngoài Việt Nam. 3 Đường đi của chiếc bát vì vậy có thể tiếp tục sau khi người mua đầu tiên dùng nó. Nó có thể được giữ lại, chuyển tay, hoặc trở thành hiện vật nghiên cứu ở một nơi khác.

Muốn kể chính xác, ta cần tách nơi sản xuất khỏi nơi tìm thấy và nơi đang lưu giữ. Ba điểm ấy đôi khi cách nhau rất xa. Gia đình hãy chọn một đồ gốm trong nhà, kiểm tra nhãn hoặc hỏi người đã mua. Vẽ đường đi chỉ bằng những điểm có bằng chứng. Nếu chưa biết nơi sản xuất, hãy ghi chưa rõ; đừng để nét bút lấp khoảng thiếu trong câu chuyện.

Bài giới thiệu của bảo tàng còn kể việc phát hiện dấu tích lò và những đợt khai quật ở vùng Chu Đậu. 1 Một mảnh vỡ nằm đúng lớp đất, có ghi chép đầy đủ, có thể giúp nhà nghiên cứu hiểu nghề cũ. Mang nó khỏi vị trí mà không ghi nhận sẽ làm mất một phần câu chuyện. Trong bảo tàng, giá trị của đồ vật gắn với cả thông tin đi kèm, không chỉ sự nguyên vẹn hay nước men.

Học nghề bằng câu hỏi

Nguồn thứ hai bàn về việc tìm lại và phát huy giá trị dòng gốm Chu Đậu. 2 Khi tìm hiểu làng nghề hôm nay, em có thể hỏi người hướng dẫn mẫu nào dựa theo gốm cổ, mẫu nào do nghệ nhân sáng tạo mới. Một sản phẩm mới có quyền mang ý tưởng mới; nhãn thuyết minh rõ ràng giúp ta yêu cả hai mà không nhầm lẫn tuổi của chúng.

Câu hỏi tiếp theo là chiếc bình đã qua bao nhiêu lần bàn tay chạm tới. Người chuẩn bị vật liệu, tạo dáng, trang trí và theo dõi việc nung cần những kỹ năng khác nhau. Nếu chưa có một quy trình cụ thể được cơ sở giới thiệu, ta chỉ đặt câu hỏi, không tự điền nhiệt độ hay thời gian nung. Trang học nghề hay nhất đôi khi là trang còn chỗ để người thợ sửa giúp.

Khám phá cùng nhau: mỗi người chọn một chi tiết trên ảnh gốm, vẽ lại và ghi một điều đã biết, một điều muốn hỏi. Cuối trang, nối lò với thuyền và bảo tàng bằng ba màu. Màu lam nhỏ bé trên mặt bình khi ấy mở ra câu chuyện lớn về bàn tay, dòng sông và những cuộc trao đổi qua nhiều thế hệ.

Nguồn đã đọc

Đối chiếu ngày 20/10/2026: 1. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: Chu Đậu – đỉnh cao gốm cổ; 2. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: Gốm Chu Đậu, tinh hoa văn hóa Việt; 3. Thông báo khoa học: Gốm sứ Hải Dương trong giao thương.