Chương 35: Bắc Ninh — lần theo một tấm mộc bản Vĩnh Nghiêm

Nhật ký qua tư liệu — biên soạn từ nguồn công khai, không phải trải nghiệm chuyến đi trực tiếp.

Một trang sách có thể được sinh ra từ gỗ mà không phải cuốn sách làm bằng gỗ. Ở chùa Vĩnh Nghiêm, những tấm mộc bản mở ra câu hỏi ấy. Tấm ván giữ phần chữ được khắc; giấy nhận bản in; người đọc tiếp tục truyền ý nghĩa. Trong hành trình Bắc Ninh, ta dừng ở miền Bắc Giang trước năm 2025 để theo đường đi của một văn bản.

Một cái tên cần đặt đúng chỗ

Chùa Vĩnh Nghiêm trong chương này là ngôi chùa của vùng Bắc Giang trước sắp xếp, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, gắn với Thiền phái Trúc Lâm và kho mộc bản. 1 Nó khác ngôi chùa cùng tên ở Thành phố Hồ Chí Minh. Nói rõ nơi chốn ngay từ đầu giúp câu chuyện không bị ghép nhầm chỉ vì một tên giống nhau. Tư liệu cũ được nối với bản đồ mới bằng sự giải thích nhỏ ấy.

UNESCO đặt Vĩnh Nghiêm trong quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc ghi danh năm 2025, liên hệ với quá trình phát triển của Trúc Lâm. 3 Như vậy, một ngôi chùa có thể được tìm hiểu qua nhiều lớp: công trình, hoạt động tôn giáo và tư liệu văn bản. Mỗi lớp có chứng cứ riêng, cùng góp vào lịch sử của nơi này.

Chữ được làm để in

Cục Du lịch Quốc gia giới thiệu kho mộc bản như một phần giá trị của chùa. 1 Hãy hình dung sự khác nhau giữa khắc cho người nhìn trực tiếp và khắc để in ra giấy. Ở bản dùng in, quan hệ trái phải phải được tính tới. Đặt một chữ vào gương, em sẽ thấy ngay vấn đề mà người làm bản cần giải quyết trước khi một trang trở nên dễ đọc.

Từ bản vẽ tới mặt gỗ, mỗi nét cần giữ được vị trí trong bố cục. Khi in, mực và giấy lại quyết định cách nét hiện ra. Một tấm mộc bản có thể tạo nhiều bản in, nhưng tấm gỗ vẫn chịu thời gian và cần được giữ gìn. Điều khiến nó đáng quan tâm không chỉ là khéo tay; đó còn là khả năng một công việc thủ công giúp tri thức đi tới nhiều người hơn.

Hai cách ghi nhận khác nhau

Bài về bảo tồn mộc bản nêu việc chúng được công nhận trong Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2012. 2 Ghi nhận tư liệu ấy khác với việc quần thể di tích được ghi danh Di sản Thế giới năm 2025. Một nơi có thể liên quan hai chương trình, nhưng tên gọi không nên đổi qua lại. Phân biệt đúng giúp người đọc hiểu thứ đang được ghi nhận là văn bản hay quần thể địa điểm.

Tư liệu cũng đặt vấn đề dịch và giới thiệu nội dung mộc bản. 2 Một văn bản được cất giữ còn cần được đọc, giải nghĩa và đặt vào bối cảnh để người hôm nay hiểu. Bản dịch là một chiếc cầu khác với tấm bản in: không chỉ chuyển mặt chữ, mà giúp vượt khoảng cách ngôn ngữ và thời gian. Bởi vậy, phía sau trang trưng bày có công việc của người bảo quản lẫn người nghiên cứu.

Cả nhà có thể làm một thử nghiệm in đơn giản bằng giấy và miếng xốp mềm với dụng cụ đầu tù được người lớn hướng dẫn. Chọn hình tự nghĩ, tạo dấu ngược rồi in thử, quan sát chỗ sai vị trí. Trò chơi kết thúc ở việc sửa bản: muốn in nhiều lần tốt, bản gốc cần đủ rõ. Nó giúp cảm nhận một vấn đề kỹ thuật mà không đụng tới hiện vật thật.

Cuối trang Vĩnh Nghiêm, em hãy vẽ ba vật nối nhau: tấm gỗ, tờ giấy và một người đang đọc. Trong mỗi mũi tên thêm một công việc. Ngôi chùa lúc ấy không chỉ có mái và sân; nó còn là nơi ta hiểu một cách con người giữ chữ, nhân chữ và tìm đường để những trang cũ tiếp tục được đọc.

Ảnh tư liệu: Chùa Vĩnh Nghiêm, Bắc Giang trước đây, nay thuộc Bắc Ninh. Ảnh: ngocchat1014 · CC BY 3.0. Ảnh gốc · Quyền sử dụng. Bản hiển thị được thu nhỏ và đổi định dạng, giữ điều kiện sử dụng gốc.

Nguồn đã đọc

Đối chiếu ngày 20/10/2026: 1. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam: Chùa Vĩnh Nghiêm; 2. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam: Bảo tồn mộc bản Vĩnh Nghiêm; 3. UNESCO: Quần thể Yên Tử–Vĩnh Nghiêm–Côn Sơn,Kiếp Bạc.