Chương 77: Ninh Thuận — đất, tay và một chiếc bình không bàn xoay

Nhật ký qua tư liệu — biên soạn từ nguồn công khai, không phải trải nghiệm chuyến đi trực tiếp.

Một chiếc bình có thể đứng yên mà người làm ra nó lại đi vòng quanh. Ở Bàu Trúc, chi tiết ấy khiến ta phải đổi hình dung quen thuộc về nghề gốm. Chương này dùng Ninh Thuận để chỉ vùng mang tên ấy trước năm 2025, nay trong nhóm điểm đến Khánh Hòa. Hành trình bắt đầu bằng đất, chuyển sang sợi và kết ở công việc truyền nghề.

Đất ở giữa, bàn tay chuyển động

UNESCO mô tả nghệ thuật làm gốm của người Chăm: thay vì dùng bàn xoay, phụ nữ đi quanh khối đất để tạo dáng; sản phẩm không tráng men và được nung ngoài trời. Di sản được đưa vào Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022. 1 Cẩm nang của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam xác định Bàu Trúc là một nơi thực hành nghề này. 2

Hãy lấy một cục đất nặn mềm trong buổi học được phép và thử tạo một miệng bình tròn bằng tay. Mắt thấy tròn chưa chắc thành đã đều. Khi hình dung người thợ vừa di chuyển vừa giữ độ cân xứng, em hiểu thêm vì sao một động tác ngắn có thể cần nhiều năm luyện tập. Bản mô phỏng ở nhà không tái hiện được quy trình nghề; nó chỉ giúp tay nhận ra câu hỏi mà mắt dễ bỏ qua.

Một chiếc bình hoàn thành còn giữ dấu quyết định: miệng mở bao nhiêu, thân phình chỗ nào, đáy đủ vững không. Nếu được nghe giới thiệu, hãy hỏi chi tiết nào phục vụ việc sử dụng, chi tiết nào do lựa chọn sáng tạo của người thợ. Không cần gom mọi sản phẩm thành một kiểu duy nhất chỉ vì chúng cùng đến từ một làng.

Khi câu chuyện chuyển sang sợi

Tư liệu năm 2023 của cơ quan địa phương Ninh Phước giới thiệu Mỹ Nghiệp với nghề dệt thổ cẩm Chăm và nhiều nhóm hoa văn gắn với cây cỏ, động vật, đồ vật. Một số mẫu phức tạp cần người thợ phối hợp trên khung dài. Đây là địa danh và hệ thống hành chính của thời điểm tài liệu được viết. 3

Đặt hình chiếc bình cạnh ảnh tấm vải, em có thể tìm nhịp lặp: đường chạy quanh miệng bình và các dải hoa văn trên vải. Chúng khác vật liệu nhưng đều cần mắt theo dõi hình đang thành. Em thử tạo một dải họa tiết của riêng mình bằng ô vuông, lặp ba lần rồi cố tình thay một chi tiết. Người xem có nhận ra chỗ đổi không? Bài tập ấy giúp nhận biết công việc giữ nhịp mà không sao chép một biểu tượng chưa hiểu ý nghĩa.

Hồ sơ UNESCO kể cả những vật liệu rất gần gũi của nghề gốm: đất sét, cát, nước, củi và rơm lấy tại địa phương. Tri thức được truyền trong gia đình bằng thực hành. 1 Chiếc bình vì vậy có một gốc rễ trong cảnh quan và một gốc rễ trong quan hệ giữa người dạy với người học. Nếu thiếu nơi lấy nguyên liệu hoặc thiếu thời gian luyện tay, một mẫu đẹp trong tủ trưng bày chưa đủ giữ nghề sống tiếp. Nhìn như vậy, việc bảo vệ di sản còn bao gồm cơ hội để người trẻ làm ra những chiếc bình mới của chính mình.

Giữ nghề là giữ cơ hội học

Hồ sơ UNESCO nêu những khó khăn của nghề gốm, gồm nguồn nguyên liệu, thị trường và sự tham gia của thế hệ trẻ. 1 Danh hiệu vì vậy không có nghĩa công việc đã được bảo đảm mãi mãi. Nghề cần người tiếp tục làm, người có điều kiện học và những sản phẩm được sử dụng hoặc trân trọng theo cách phù hợp.

Gia đình có thể lập một trang “đường đi của món đồ”: nguyên liệu, bàn tay, dụng cụ, sản phẩm, người dùng. Mỗi thành viên bổ sung một câu hỏi thay vì thi xem ai nhớ nhiều tên nhất. Khi gặp người thợ thật, chỉ chọn câu hỏi còn thiếu và xin phép trước khi ghi âm hay chụp gần. Chiếc bình và tấm vải lúc ấy mở ra một vùng đất có người sáng tạo hôm nay, chứ không phải một gian trưng bày của quá khứ.

Ảnh tư liệu: Sản phẩm gốm Bàu Trúc, vùng Ninh Thuận trước đây, nay thuộc Khánh Hòa. Ảnh: Liftold · CC BY-SA 3.0. Ảnh gốc · Quyền sử dụng. Bản hiển thị được thu nhỏ và đổi định dạng, giữ điều kiện sử dụng gốc.

Nguồn đã đọc

Đối chiếu ngày 20/10/2026: 1. UNESCO: Art of pottery-making of Chăm people; 2. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam: Ninh Thuan, beyond sun, wind and beach; 3. Cổng thông tin Ninh Phước năm 2023: làng dệt Mỹ Nghiệp.