Afghanistan — khoảng trống cũng giữ ký ức

Một hốc đá trống có thể khiến người đọc dừng lại lâu hơn một pho tượng nguyên vẹn. Trong hồ sơ Bamiyan, vách núi vẫn còn hai khoảng lớn từng chứa tượng Phật đứng. Hai tượng bị Taliban phá hủy năm 2001. Những khoảng trống ấy thuộc lịch sử thật; không nên lấp chúng bằng một bức tranh tưởng tượng rồi quên mất điều đã xảy ra. 1

Nhìn rộng ra, thung lũng ở vùng cao Afghanistan còn có hang, dấu tích tu viện, tranh tường và công trình phòng thủ của những thời kỳ khác nhau. UNESCO mô tả Bamiyan như nơi các ảnh hưởng nghệ thuật gặp nhau trên một nhánh của Con đường Tơ lụa. Một địa danh vì thế không chỉ mang một khuôn mặt tôn giáo hay một thời đại. Các lớp ký ức có thể nằm sát nhau trên cùng sườn núi. 1

Ở một trang tư liệu khác, tháp Jam dựng giữa thung lũng sông và núi cao thuộc tỉnh Ghur. Tháp gạch từ thế kỷ XII vươn tới khoảng 65 mét; phía trên có chữ khắc bằng gạch men xanh. Điều đáng quan sát không chỉ là chiều cao. Những hoa văn xếp bằng gạch khiến một vật liệu nhỏ, vừa bàn tay, có thể tạo nên bề mặt vô cùng phức tạp. 2

Thử vẽ hai hình đơn giản cạnh nhau: một nét lõm vào vách núi và một nét thẳng vươn khỏi mặt đất. Một bên là chỗ lấy bớt đá, một bên là công việc chồng thêm gạch. Cả hai đều gợi sức lao động của người làm nghề, dù những người ấy đã cách chúng ta nhiều thế kỷ.

Chương này là một cuộc đi bằng hồ sơ di sản, không xác nhận điều kiện tiếp cận các địa điểm. Khi khép trang Afghanistan, câu hỏi còn lại không phải nơi nào cao hơn hay cổ hơn. Nếu phải giữ một dấu vết để người sau hiểu được sự mất mát, em sẽ giữ hình ảnh của công trình, vật liệu còn lại, hay lời giải thích về khoảng trống?

Tư liệu được đọc và đối chiếu ngày 20/10/2026. Chương kể qua nguồn, không phải nhật ký trải nghiệm trực tiếp.