Trước chatbot, AI đã có một cái tên

Mùa thu năm 1955, trong một bản đề xuất xin kinh phí gửi đi từ Dartmouth College, có một câu mở khá thẳng: “Chúng tôi đề xuất một nghiên cứu kéo dài hai tháng, với mười người tham gia, về trí tuệ nhân tạo, được thực hiện trong mùa hè năm 1956 tại Dartmouth College” (nguyên văn: “We propose that a 2 month, 10 man study of artificial intelligence be carried out during the summer of 1956 at Dartmouth College”) [2]. Bốn người đứng tên: John McCarthy ở Dartmouth, Marvin Minsky ở Harvard, Nathaniel Rochester ở IBM, và Claude Shannon ở Bell Telephone Laboratories [2][3]. Đề xuất ký ngày 31/8/1955 [2].

Đây là một trong những lần đầu tiên cụm từ “artificial intelligence” xuất hiện thành văn bản chính thức — nhiều năm trước khi ai nghĩ tới chatbot. Theo hồ sơ của Computer History Museum, McCarthy “sau đó đặt ra thuật ngữ ‘trí tuệ nhân tạo’ trong một đề xuất năm 1955 cho một hội thảo sẽ tổ chức tại Dartmouth College” (nguyên văn: “He subsequently coined the term ‘artificial intelligence’ in a 1955 proposal for a conference to be held at Dartmouth College”) [1]. Lúc đó McCarthy mới ngoài hai mươi, từng là sinh viên cao học ở Princeton trước khi bắt đầu quan tâm tới trí tuệ máy [1].

Một câu giả định rất lớn

Bản đề xuất đặt cược vào một giả định làm nền cho toàn bộ dự án: “mọi khía cạnh của học hỏi, hay bất kỳ đặc điểm nào khác của trí tuệ, về nguyên tắc đều có thể được mô tả chính xác đến mức một cái máy có thể được làm ra để mô phỏng nó” (nguyên văn: “every aspect of learning or any other feature of intelligence can in principle be so precisely described that a machine can be made to simulate it”) [2]. Đây không phải một giả thuyết rào trước rào sau, cũng không phải một câu hỏi mở. Nó được viết như một tiên đề, rồi mọi kế hoạch còn lại — máy biết dùng ngôn ngữ, biết hình thành khái niệm, biết tự cải thiện bản thân — được xây trên tiên đề đó [2].

Khoản kinh phí dự kiến cho cả nghiên cứu là 13.500 đô la, gồm lương, chi phí đi lại, chỗ ở và một khoản dự phòng [2]. So với quy mô ngành AI bây giờ, nơi một lần huấn luyện mô hình lớn có thể tốn hàng chục triệu đô la, con số đó nhỏ đến mức gần như một trò đùa. Nhưng vào năm 1955, nó đủ để bốn người đứng tên thử đặt cược vào một ý tưởng chưa ai chứng minh được.

Mùa hè không giống bản kế hoạch

Cuộc gặp — tên đầy đủ là Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence — diễn ra từ 18/6 đến 17/8 năm 1956, dài hơn con số “hai tháng” ghi trong đề xuất. Một bài viết của IEEE Spectrum, do Grace Solomonoff viết, gọi đây là sự kiện “được xem là mốc khởi đầu của AI với tư cách một ngành nghiên cứu” (nguyên văn: “is widely considered the event that kicked off AI as a research discipline”) [3]. Tác giả bài viết đang viết riêng một cuốn sách về sự kiện này — một điểm cần lưu ý khi đọc, dù các dữ kiện cụ thể bà trích dẫn đều có thể kiểm tra lại.

Nhưng “mười người” trong đề xuất chưa bao giờ là mười người làm việc liên tục suốt tám tuần. Theo IEEE Spectrum, chỉ ba người ở lại trọn vẹn cả tám tuần: “Marvin, Ray, and John McCarthy were the only three participants to stay for the entire eight-week workshop” (“Marvin, Ray và John McCarthy là ba người duy nhất ở lại suốt tám tuần”). Những người khác “came and went as their schedules allowed” (“đến rồi đi theo lịch riêng của mỗi người”) [3].

Không khí ở đó cũng không hẳn là một phòng hội thảo nghiêm trang. Peter Milner, một trong số người có mặt, viết trong hồi ký năm 1999 của mình, được IEEE Spectrum trích lại: “Most of the time I had no idea what they were talking about” (“Phần lớn thời gian tôi không hiểu họ đang nói về cái gì”) [3]. Trenchard More, trong một cuộc phỏng vấn năm 2011 cũng được trích lại, nhớ về khoảnh khắc một nhóm người — gồm Oliver Selfridge, Minsky, McCarthy, Ray Solomonoff và chính ông — quây quanh một cuốn từ điển để tra nghĩa chữ “heuristic”: “because we thought that might be a useful word” (“vì chúng tôi nghĩ đó có thể là một từ hữu ích”) [3]. Chữ đó sau này trở thành một trong những khái niệm cốt lõi của ngành.

Không phải mọi thứ chỉ là tán gẫu và tra từ điển. Đầu mùa hè, Herbert Simon và Allen Newell mang tới một minh chứng cụ thể: Logic Theory Machine, một chương trình biết tự chứng minh một số định lý toán học bằng các bước suy luận có hướng dẫn kiểu “heuristic” — gần như chương trình hoàn chỉnh duy nhất được trình diễn trong cả mùa hè đó. Hai ông sau này cùng nhận giải Turing năm 1975 [3].

Một cái tên sống lâu hơn một bản kế hoạch

Nhìn vào khoảng cách giữa bản đề xuất và mùa hè thật, có một điều đáng chú ý: dự án không tạo ra được cái máy “biết dùng ngôn ngữ, biết tự cải thiện” như kỳ vọng ghi trong đề xuất năm 1955 [2]. Nhưng cái tên “artificial intelligence” thì sống rất lâu, trở thành tên gọi chính thức của cả một ngành nghiên cứu, dùng cho tới hôm nay [1][2][3].

Đây là nhận định của người viết, không phải điều được cả ba nguồn khẳng định trực tiếp: một phần lý do cái tên “sống sót” có thể chỉ đơn giản vì nó đủ rộng — rộng đến mức những nhóm nghiên cứu rất khác nhau, làm những việc rất khác nhau về sau, từ chơi cờ đến nhận diện ảnh, vẫn có thể gọi công việc của mình bằng đúng cái tên ấy. Ba nguồn hiện có không cho biết chính xác khi nào và qua con đường nào cụm từ này trở thành cách gọi phổ biến rộng rãi bên ngoài giới nghiên cứu trực tiếp liên quan — đó là một khoảng trống chưa được lấp trong bài này.

Hơn bảy mươi năm sau, khi có người gõ một câu hỏi vào ô chat của một trợ lý AI, gần như không ai còn nhớ tới tám tuần ở Dartmouth, nơi phần lớn thời gian — theo đúng lời một người có mặt — “không ai hiểu người khác đang nói về cái gì”. Nhưng cái tên họ viết ra trong một bản xin tài trợ 13.500 đô la thì vẫn còn nguyên, ở ngay trên màn hình.

Giới hạn của bài: bài dựa trên ba nguồn — hồ sơ nhân vật của Computer History Museum [1], văn bản đề xuất gốc năm 1955 do McCarthy tự lưu trên trang cá nhân tại Stanford [2], và một bài viết của IEEE Spectrum thuật lại sự kiện, trong đó tác giả nêu rõ mình đang viết một cuốn sách riêng về chủ đề này [3]. Các trích dẫn cá nhân của Milner và More lấy từ hồi ký và một cuộc phỏng vấn nhiều năm sau 1956, không phải ghi âm trực tiếp tại thời điểm đó, nên có thể chịu ảnh hưởng của ký ức theo thời gian. Bài không khẳng định chính xác thời điểm cụm từ “trí tuệ nhân tạo” trở nên phổ biến rộng rãi ngoài phạm vi những người có mặt tại Dartmouth.

Nguồn tham khảo

1. Computer History Museum — John McCarthy biography — truy cập 2026-10-16.
2. Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence — original 1955 proposal (hosted by John McCarthy, Stanford) — truy cập 2026-10-16.
3. IEEE Spectrum — Grace Solomonoff, on the Dartmouth AI workshop — truy cập 2026-10-16.

Bài viết có AI hỗ trợ, đã qua kiểm tra biên tập. Các nhận định riêng được phân biệt với dữ kiện có dẫn nguồn.